Parlayıcı ve Patlayıcı Maddeler
Patlama, yanıcı maddelerin tamamının bir anda yanması veya gaz hâle gelmesidir. Patlama olayında dikkati çeken husus, maddenin tamamının bir anda yanmasıdır. Parlama, parlayıcı maddelerin yanma sınırları içinde havayla karışım oluşturmalarında ve bu karışımın tutuşma noktası üzerinde bir etkenle temasındaki yanma olayıdır. Patlama, tamamen aniden meydana gelen bir yanma olayıdır. Parlama ise daha ziyade (benzin gibi) kolayca ateş alan maddelerde görülen bir olaydır. Patlama olayında, patlayan maddenin cinsi, bileşimi, şekli, büyüklüğü ile nihayetinde ortamdaki oksijen oranının rolü büyüktür.
Patlayıcı madde, atmosferik oksijen olmadan da ani gaz yayılımı ile ekzotermik reaksiyon verebilen veya kısmen kapatıldığında ısınma ile kendiliğinden patlayan veya belirlenmiş test koşullarında patlayan, çabucak parlayan katı, sıvı, macunumsu, jelatinimsi hâldeki maddelerdir. Patlayıcı madde, farklı bir tanımla, normal şartlar altında buharlaşabilen veya gaz hâlinde bulunan ve tutuşma noktası düşük olan maddelerdir. Patlayıcı maddeler, ısı alış verişi olmayan (adyabatik) sıkıştırma ve şok dalgaları gibi tutuşturma kaynaklarının etkisinde çok hızlı reaksiyon verebilen, sonuçta yanarak kimyasal değişime uğrayan maddelerdir.
Parlama, parlayıcı maddelerin yanma sınırları içinde hava ile karışım oluşturmaları ve bu karışımın tutuşma noktası üstünde bir tutuşturucu etkenle teması sonucu yanması olayıdır. Parlayıcı maddeler iki sınıf altında toparlanmıştır: 1. Sınıf Parlayıcılar, tutuşma sıcaklığı 38 oC ın altında olan parlayıcılardır. Yanıcı Maddeler, tutuşma sıcaklığı 60 oC ile 94 oC arasında olan maddelerdir. Yanma Noktası, parlayıcı ya da yanıcı sıvı buharının hava ile meydana getirdikleri karışımın alevle dokunulmaksızın kendi hâllerinde yandıkları sıcaklık derecesidir. Parlama Noktası, Alt Patlama Sınırı (LEL) ve Üst Patlama Sınırı (UEL) değerleri arasındaki yanıcı karışım, artan buhar basıncının LEL değeri ile kesiştiği noktada, herhangi bir ateş kaynağı ile temas ettiğinde parlayacak . Buharlaşma arttıkça buhar basıncı da artacak, yanıcı karışımın hava içindeki oranı UEL değerine ulaşacaktır.
Patlama, ideal karışımda tutuşan parlayıcı maddenin çok hızlı ve kontrol edilemeyen enerji açığa çıkarmasıdır. Patlama şiddeti olayın gerçekleştiği mekanın kapalılık durumu ile doğru orantılıdır. Patlama şiddeti ayrıca parlayıcı maddenin cinsi, miktarı, uygun karışım özellikleri ile de doğru orantılıdır. Patlama, yanıcı maddelerin tamamının bir anda yanması veya gaz hâle gelmesidir.
Katı Madde Patlayıcıları, durağan olmaları, genellikle özel amaçlı üretilmeleri, doğal olarak yaygın hâlde bulunmamaları sebebi ile genellikle kontrollü olarak patlatılırlar. Çok nadir olarak ve büyük ihmaller sonucu kazara patlarlar. Toz patlamalarının oluşması için ise spesifik özel şartların gerçekleşmesi gerekmektedir.
Toz patlamaları, en çok gıda sektöründe rastlanmaktadır. Sıvı Maddeler, bu sınıflandırmaya dahil edilmemiştir. Sıvı maddeler ancak gazlaşmaları hâlinde buharları parlayabilir. Sıvı içerisinde oksijen bulunmadığından sıvı hâlde parlama olmaz bu itibarla parlayıcı sıvılar gaz patlamaları ile birlikte değerlendirilmiştir. Kimyasal Madde Patlamaları ise genellikle kimyasal reaksiyonlar ile başlarlar.
Patlayıcı madde, sürtünme, darbe ve ısı etkisi altında başka bir maddenin katılmasına gerek olmadan hızla reaksiyona giren ve çevreye zarar veren maddelerdir. Parlayıcı ya da yanıcı sıvı buharları ve gazların yanma noktası, hava ile meydana getirdikleri karışımlarının alevle dokunulmaksızın yandıkları sıcaklıktır.
Patlama tehlikesinin olduğu çalışma alanları genel olarak: kimyasal madde üretim fabrikaları, patlayıcı madde üreten fabrikalar, gemiler, tankerler, feribotlar, benzin tankları ve pompaları, yüksek basınçlı reaktörler, akaryakıt stok alanları, gaz dolum tesisleri, petrol rafinerileri, kimya endüstrisi, şeker endüstrisi, buhar kazanları, boya endüstrisi, un fabrikaları, tahıl silolarıdır.
Buharlar, kapalı hacimlerdeki en tehlikeli maddedir. Buhar kazan patlamaları, suyun kaynama noktasının yüksek olduğu hâllerde belirtilen basınçtan düşük olsa da meydana gelir. İçinde gaz bulunmayan, tamamen sıvı dolu olan kaplarda aşırı basınç oluşsa bile kabın basınç direnci aşıldığında kapta yırtılma ile basınç boşalması olur.
Orta ve yüksek basınçlı kazanlarda; akaryakıt, kömür tozu veya gaz yakıldığı hâllerde, cehennemliklerin en yüksek noktasında bir veya daha fazla sayıda patlama kapakları bulunacaktır. Yerden 2 metre yüksekliğe kadar olan patlama kapaklarının önüne, yeterli sağlamlıkta koruyucu bir siper konulmalıdır. Kazandan ayrı bulunan buhar kızdırıcılarının buhar çıkış yerleri ile ön ısıtıcıların üzerine en az birer adet emniyet supabı konulmalıdır.
Yangına maruz kalan gaz tüpleri patlayabilir. Bu yüzden, gaz doldurulmuş tüpler, her zaman havalandırması olan ortamlarda saklanmalı ve yangın tehlikesi olan alanlardan uzak tutulmalıdır. Teknik emniyetleri bakımından basınçlı gaz tüpleri, hava kompresörleri ve gaz tüpleri olarak iki kısımda incelenir.
Oksi asetilen (oksi gaz, gaz altı, otojen) kaynağı fabrikalar ve büyük şirketler tarafından pek fazla tercih edilmemektedir. Oksijenle tepkimeye soktuğumuz zaman ise oksi-asetilen kaynağının ürettiği kaynak alevi 3000 °C ye yakın bir ısıya sahip olmaktadır. Bakım, onarım ve periyodik kontrolleri, standartlarda belirlenen aralıklarda ve kriterlerde, imalatçı verileri ile fen gereklilikleri dikkate alınarak yapılır