Temel Mikoloji-Mantarlar ve Mayalar

Sınıflandırma

Mantarlar, organik maddeleri parçalayan ve her yerde bulunabilen ökaryotik mikroorganizmalardır. Mantarların taksonomik sınıflandırması eşeyli üremelerine göre yapılır. Üremenin şekline bağlı olarak, sınıflandırmada kullanılan diğer özellikler septumları ya da hücre duvarı yapısını içeren morfoloji, yaşam döngüleri ve fizyolojileridir. Günümüzde sıklıkla ileri düzey genetik analizler sonucunda sınıflandırılmaktadır.

Morfolojik Özellikleri

Mikroskobik morfolojilerine bakıldığında, küf mantarlarının hifalarındaki hücre duvarı, selüloz bağlantılı karbonhidrat içerikli kitin tabakasından meydana gelmektedir. Mayalarda hücre duvarı, polisakkarit kompleksli proteinden meydana gelmiştir. Hem küf mantarları hem de mayalar çekirdek zarı ve mitokondriye sahiptir. Hifa, küf mantarlarını oluşturan saydam, uzun ve ince yapılı organelidir. Küfler katı besiyerinde üremeleri esnasında bazen besi yerinin altında veya üstünde gelişen hifa, bazen de besi yeri yüzeyinin üzerinde seyreden hifa oluştururlar. Makroskobik morfolojilerinde katı besi yerinde üretildiklerinde miselyal, maya benzeri, membranöz, granüler ve pleomorfik koloniler olmak üzere beş farklı koloni oluşturmaktadırlar.

Üreme ve Fizyoloji

Mantarlar, eşeyli ya da eşeysiz üreme şeklinde sporları aracılığıyla ürerler. Küf mantarları, çevrelerindeki yoğun hifaları sayesinde gelişerek büyük koloniler meydana getirirler. Aeriyal hifalar konidyum denen yapıları oluşturur. Bu yapılar havada kolayca taşınarak uygun ortam ve koşul bulduğunda mantar etkenlerinin yeniden üremesine hizmet eder. Eşeysiz üremede sporlar, sporangiyospor ve konidyum olmak üzere iki tip içermektedir. Eşeyli üreme iki yeni cinsiyet hücresi, seks organları, somatik hücreler ya da yeni bireylerin oluşumu için hifaların birleşimini içerir. Eşeyli üremede askospor, basidiospor, zigospor ve oospor olmak üzere dört farklı spor oluşturur.

Mantarlar fizyolojik özelliklerine göre bakıldığında heterotrofik mikroorganizmalardır. Saprofitik mantarların çoğu 20-30°C'de besi yerinde aerobik koşullarda gelişirler. Dimorfik mantarlar ve patojen mayalar 37°C'lik sıcaklığa ihtiyaç duyarlar.

Laboratuvar Teşhisi

Filamentöz mantarların identifikasyonu, makroskobik (koloni) ve mikroskobik özelliklerinin incelenmesi ile yapılır. Makroskobik olarak koloni formu, rengi ve pigment üretimi tanımlamada kullanılmaktadır. Sabouraud dekstroz agar (SDA) en sık kullanılan besi yeri arasında yer almaktadır ve genellikle bu besi yerindeki üreme şekillerine göre mantarlar sınıflandırılırlar.

Laboratuvar analizler için örnek seçimi, klinik muayenenin sonucu ve infeksiyona neden olabilecek en olası mantar patojeninin göz önüne alınmasına dayanır. Alınacak örnekler antifungal ilaç kullanılmadan alınmalıdır. Örneklerin muayenesinde mantar infeksiyonun şekline göre farklı metotlar izlenir. Dermatofit şüpheli hastalardan alınan kıl örnekleri ultraviolet ışık (wood lambası) ve direkt mikroskobik muayene ile incelenebilir.

Laboratuvara gönderilen örnekler genellikle antibiyotik ve antifungal madde içeren besi yerlerine ekilir. Dermatofit ve diğer patojenik mantarların izolasyonu için içerisinde kloramfenikol ve siklohekzamid bulunan, Sabouraud dekstroz agar (SDA) kullanılır. Cryptococcus ve Candida türlerinin izolasyonu için kullanılacak besi yerleri antifungal içermemelidir.

Dermatofitler

Dermatofitler (ringworm) özellikle derinin keratin dokusunda infeksiyona neden olan patojenlerdir. Bu grupta Microsporum, Trichopyton ve Epidermophyton cinsi mantar etkenleri bulunur. Microsporum canis dünya genelinde kedi ve köpeklerin en yaygın görülen dermatofit etkenlerindendir. Kedilerde subklinik infeksiyonlara yol açmaktadır. Köpeklerde M. gypseum ve Trichophyton mentagrophytes infeksiyona neden olabilir. Trichophyton verrucosum, sığırlarda dermatofitin genel etkenidir. Trichophyton equinum, atlardaki ana dermatofit etkenidir. Alınan inceleme örneklerinden Sabouraud dekstroz agara ekimler yapılır. Ekim yapılan besi yerleri 25°C'de aerobik koşullarda üç hafta kadar inkübe edilir. Lezyonlu bölge açığa çıkarılarak mikonazol içeren şampuanlarla topikal olarak tedavi edilmelidir. Kedi, köpek, at ve sığırlarda %0,2’lik enikonazol çözeltisi sıklıkla tedavide kullanılmaktadır.

Sistemik Mantarlar

Küf ve maya formu olmak üzere iki farklı formda üreyebilen mantarlara dimorfik mantarlar denir. Evcil hayvanlarda infeksiyon meydana getiren dimorfik mantar türleri; Blastomyces dermatitidis, Histoplasma capsulatum ve Coccidioides immitis’dir.

Blastomyces dermatitidis'in neden olduğu blastomikoz, en yaygın olarak köpek ve insanlarda görülmektedir. Histoplasma capsulatum'un neden olduğu histoplazmoz kedi ve köpeklerde özellikle hücresel bağışıklıkta bozukluklar meydana getirmektedir. Etkilenen köpeklerde klinik belirtiler arasında kronik öksürük, kalıcı ishal ve aşırı zayıflık ön plana çıkmaktadır. Tedavide ketokonazol ve amfoterisin B’nin beraber kullanılması başarı şansını arttırmaktadır. Coccidioides immitis, insanlarda ve birçok hayvan türünde infeksiyon meydana getirebilmektedir. En çok etkilenen evcil hayvan köpeklerdir. Tedavide, azol grubu ilaçlar (örn, ketokonazol, itrakonazol, flukonazol, mikonazol) en az altı ay boyunca kullanılmalıdır. Sporothrix schenckii at, kedi, köpek ve insanlarda sporadik seyirli infeksiyonlara neden olur. Tedavide itrakonazol, flukonazol veya vorikonazol kullanılabilir.

Patojenik Mayalar

Mayalar ökaryotik, tek hücreli, yuvarlak veya oval yapılı mikroorganizmalardır. Genellikle krem renginde olan koloniler, büyük bakteri kolonilerini andırır. Hayvan hastalıklarında önemli olan türler, Candida albicans, Cryptococcus neoformans ve Malassezia pachydermatis'dir. Macrorhabdus ornithogaster (eski adı "megabacteria"), birkaç kuş türünün proventrikülü içinde bulunan bir maya etkenidir. Muhabbet kuşlarında yoğun kilo kaybı ile karakterize ölümcül bir hastalıktır.

Candida albicans halk arasında pamukçuk diye bilinen lokalize mukokutanöz doku infeksiyonu, ağız boşluğu, gastrointestinal ve ürogenital sistemde meydana gelebilir. Malassezia pachydermatis köpeklerde otitis eksterna ve dermatit ile ilişkili iki farklı infeksiyona neden olabilmektedir. Tedavide oral ya da topikal ketokonazol ile beraber mikonazol-klorheksidin şampuan kullanılması başarı sağlamaktadır. Cryptococcus neoformans fırsatçı infeksiyonlara neden olmaktadır. İnfeksiyon kedilere oranla köpeklerde daha az sıklıkla görülmekle beraber, sinirsel ve oküler bulgularla ortaya çıkmaktadır. Antifungal ilaçlarla tedavi en az iki ay süreyle sürdürülmelidir.