Türkiye Ekonomisinde Uygulanan Maliye ve Para Politikaları
1923-1929 Dönemi
Liberal politikaların tercih edildiği bu dönemde bütçede denklik esas alınmış, bütçe açığı ve bundan kaynaklanan iç ve dış borçlanmadan kaçınılmıştır.
1930-38 Devletçilik Dönemi
Mali disiplinin uygulandığı 1930-38 döneminin temel iktisadi ilkeleri, ılımlı devletçilik ile denk bütçe, düzgün ödeme, TL’nin değerini muhafaza etme ve altın kural uygulamalarıdır.
1939-1945 Savaş Yılları
1940’larda savunma harcamalarının artmasıyla denk bütçe politikasından taviz verilmiş ve yeni gelir kaynakları aranmıştır. Bazı vergiler artarken yeni vergiler getirilmiştir. Üretim daralması ve askeri harcamalar nedeniyle bütçe dengesi bozulmuştur.
1946-1960 Savaş Sonrası Dönem
Sıkı para ve maliye politikası ile özetlenebilecek muhafazakar politikalar 1950 yılından sonra değişmiştir. Hızlı büyüme hedefine yönelik uygulanan politikalarla bütçe açık vermiştir. Enflasyonla birlikte ekonomideki bozulma nedeniyle, 1958’de istikrar programı uygulanmıştır.
1961-1979 Planlı Kalkınma Dönemi
1963-1967 dönemi, yüksek büyüme ve fiyat istikrarı dönemidir. 1970 yılından sonra KİT’lerin işletme zararları ve bütçe açıkları nedeniyle bütçe disiplini bozulmuş, finansman ihtiyacı ve enflasyonist baskı artmıştır.
1974 yılı petrol kriziyle birlikte başlayan ekonomik durgunluk ve artan işsizlik Türkiye’yi de etkilemiş ve 1978 ve 1979 istikrar programları uygulanmıştır.
1980- 1989 Dönemi
1970’lerin sonunda ekonomideki sorunlar 1978 ve 1979 istikrar tedbirleriyle çözülemeyince 24 Ocak 1980 istikrar tedbirleri uygulanmaya başlamıştır. 1980–1983 döneminde uygulanan politikalarla ekonomi göreli bir rahatlama içine girmiştir. Ancak 1983 yılından sonra sıkı maliye politikası giderek terk edilmiş ve bütçe açıkları artmıştır.
1990-1999 Dönemi
1990’ların başlarında kamu kesimi açıkları artmıştır. 1991 yılı sonunda erken seçim kararıyla uygulanan genişleyici maliye politikası kısa süreli canlanma yaratmıştır. Dengeleme, Onarım ve Canlandırma Programı başlatılmış ancak bütçe açıklarındaki artış devam etmiştir.
1994 yılında konsolide bütçe, ödemeler bilançosu açıkları ve enflasyon rekor düzeye ulaşmış ve 5 Nisan istikrar tedbirleri alınmıştır.
Haziran 1998’de IMF ile imzalan Yakın İzleme Anlaşması sonucunda kamu maliyesi göstergeleri revize edilmiştir.
1997 Asya ve 1998 Rusya krizleri ihracat olanaklarını azalmıştır. 1999 yılında erken seçim ve deprem nedeniyle bütçe disiplini bozulmuş ekonomi küçülme dönemine girmiştir. 9 Aralık 1999’da IMF’yle Enflasyonla Mücadele Programı imzalamıştır.
Türkiye Ekonomisinde Uygulanan Para Politikaları
1923-1929 Dönemi
Siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla desteklenmesi amacıyla TCMB kurulmuştur. 1929 yılına kadar, anti-enflasyonist para politikası izlenmiş ve para arzı çok fazla değiştirilmemiştir.
1930-1938 Devletçilik Dönemi
Para politikasını bir araç olarak kullanmaya başlanmıştır. Yeni kaynak ihtiyacı kredi kanalı ile karşılanmış ve kamu kesiminin MB kredileri içindeki ağırlığı artmıştır.
1939-1945 Savaş Yılları Dönemi
1940’larda artan savunma harcamaları ve bütçe açıkları nedeniyle MB kaynaklarına sıkça başvurulmuştur. Emisyon hacmi ve enflasyon artmıştır.
1946-1960 Dönemi Savaş Sonrası
Çok partili sisteme geçişle uygulanan genişleyici politikalarla bütçe açıkları artmıştır. Açıklar, iç piyasaya ve MB kaynaklarına başvurularak karşılanmaya çalışılmış ve üretim artışları sınırlı kalınca enflasyonu besleyen bir unsura dönüşmüştür. Ekonomideki bozulma nedeniyle 1958 istikrar programı uygulamaya konulmuştur.
1961-1979 Planlı Kalkınma Dönemi
1958 istikrar tedbirleri beklenen etkiyi göstermediğinden kontrollü para politikası dönemine geçilmiştir.
1963-1967 döneminde sıkı para politikası hedeflenmiş ancak 1964’ün ortalarında deflasyonist eğilimler nedeniyle MB kaynaklarıyla genişletici para politikası uygulanmıştır. 1970’ten sonra parasal genişleme enflasyonist baskıyı artırmıştır.
1980- 1989 Dönemi
1970’lerin sonunda sorunlar 1978 ve 1979 istikrar tedbirleriyle çözülemeyince 24 Ocak 1980 istikrar tedbirleriyle para politikası önemli ölçüde değişmiştir. 1983 yılından sonra sıkı para politikası terkedilmiştir.
1990-1999 Dönemi
1990 yılında TCMB parasal hedeflemeye dayalı bir program uygulamaya başlamış ancak parasal hedeflere ulaşılamayınca 1993 yılında kur ayarlamalarına dayalı döviz kuru hedeflemesine geçilmiştir.
1994 yılının ilk çeyreğinde finansal kriz nedeniyle 5 Nisan kararları alınmıştır. 1998 yılının ikinci yarısından itibaren ekonomi küçülme trendine girmiştir. 1999 yılının seçim yılı olması belirsizliği arttırmıştır. 9 Aralık 1999’da IMF’yle Enflasyonla Mücadele Programı imzalamıştır.
2000 ve Sonrası
Ocak 2000–Şubat 2001 dönemi: Başlangıçta para ve kur politikası uygulamaları ile bütçe hedeflerinde başarılı sonuçlara alınmış ancak yapısal değişim istenilen seviyede gerçekleşmeyince döviz kuruna dayalı istikrar programı sonlandırılmıştır.
2002-2005 Örtük enflasyon dönemi: 14 Nisan 2001’de uygulamaya konulan GEGP ile para ve maliye politikalarında yeni düzenlemelere gidilmiştir. Enflasyonla mücadelede önemli kazanımlar elde edilmiş; yapısal reform ve düzenlemeler sonucunda para ve maliye politikaları başarıyla uygulanmıştır.
2006’dan günümüze açık enflasyon hedeflemesi dönemi: 2006 yılında açık enflasyon hedeflemesine geçilmiştir. Küresel finansal krizin ardında TCMB enflasyon hedeflemesi rejimini, fiyat istikrarından ödün vermeden finansal istikrara da katkı yapacak şekilde yeniden tasarlayarak yeni bir para politikası çerçevesi geliştirmiştir.
TCMB, 2011 yılından itibaren uyguladığı para politikası uygulamalarına 2017 yılına kadar devam etmiştir. COVİD-19 salgını nedeniyle genişleyici politikalar uygulamaya başlamıştır.