Türkiye’de Hizmet Sektörü

Günümüze hizmetler sektörü teknolojik değişim ve iletişim alanındaki hızlı gelişmelerle birlikte büyümekte ve çeşitliliği her geçen gün artmaktadır. İletişim, ulaşım, finans, turizm, inşaat ve çevre hizmetlerine kadar uzanan hizmetler sektörü, küresel ekonominin en temel yapıtaşı ve uluslararası ticaretin en dinamik bileşeni haline gelmiştir.

Hizmet Sektörünün Özellikleri ve Kapsamı

Hizmet kavramı temel olarak yardımcı bir faaliyet eylemi, ulaşım, iletişim, kamu hizmetleri, mal tedariki veya yardımı, konaklama ve boş zaman etkinliklerinin sağlanması olarak tanımlanır. Hizmetler, genel anlamda gayri maddi ve görünmezdir, depolanamaz, tekrarlanamaz, hizmet sağlayıcıdan ayırt edilemez ve fiziksel kimliği sahip olmazlar.

15 Nisan 1994 tarihinde imzalanan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) Hizmet Ticareti Genel Anlaşması (GATS), uluslararası hizmet ticaretiyle ilgili ilk çok taraflı anlaşmadır ve Türkiye anlaşmayı 1995’te onaylamıştır.

Hizmetler Sektörünün Sınıflandırılması DTÖ’nün hizmet sınıflandırması; ticari hizmetler ve profesyonel hizmetler, iletişim hizmetleri, inşaat ve ilgili hizmetler, dağıtım hizmetleri, eğitim hizmetleri, enerji hizmetleri, çevresel hizmetler, finansal hizmetler, sağlık ve sosyal hizmetler, turizm hizmetleri, ulaştırma hizmetleri ve gerçek kişilerin hareketleridir.

Türkiye’de Hizmet Sektörünün Tarihsel Gelişim Süreci

1980 sonrasında hizmetler sektörü katma değerinin GSYH içindeki payı ve sektörün yatırım stoku içindeki payı ülkemizde önemli boyutta artmıştır. Özellikle ulaştırma ve haberleşme, ticaret ve mali hizmetler göreceli olarak hızlı büyümüştür. Hizmetler sektörü içinde ulusal gelire katkısı en hızlı büyüyen alt sektör ticarettir.

Türkiye’de Hizmet Sektörünün Sınıflandırılması: Ülkemizde TCMB, IMF’nin yayınladığı “Ödemeler Dengesi ve Uluslararası Yatırım Pozisyonu Altıncı El Kitabı ”nı esas alarak hizmet sektörü istatistiklerini derlemektedir. Sınıflandırma şöyledir: Başkasına Ait Fiziksel Girdiler İçin İmalat Hizmetleri, Bakım ve Onarım Hizmetleri, Taşımacılık Hizmetleri, Seyahat Hizmetleri, İnşaat Hizmetleri, Sigorta ve Emeklilik Hizmetleri, Finansal Hizmetler, Fikri Mülkiyet Hakları Kullanım Hizmetleri, Telekomünikasyon, Bilgisayar ve Bilgi Hizmetleri, Diğer İş Hizmetleri, Kişisel, Kültürel ve Eğlence Hizmetleri ve Resmi Hizmetler.

TÜİK’in Avrupa Topluluğunda Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflaması Revize 2 (NACE Rev.2)’yi esas aldığı hizmetler sektörü sınıflandırması: Su temini; kanalizasyon, atık yönetimi ve iyileştirme faaliyetleri; inşaat, toptan ve perakende ticaret; motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin onarımı; ulaştırma ve depolama; konaklama ve yiyecek hizmeti faaliyetleri; bilgi ve iletişim; gayrimenkul faaliyetleri; mesleki, bilimsel ve teknik faaliyetler; idari ve destek hizmet faaliyetleri; insan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri; kültür, sanat, eğlence, dinlence ve spor; diğer hizmet faaliyetleri.

İnşaat Hizmeti: 1950’lerden sonra kırsal kesimdeki çözülmeyle beraber kentlere doğru yoğun bir iç göç yaşanmış ve hızlı kentleşmeyle beraber inşaat sektörünün önemini artırmıştır. Konut yatırımları 1990-2000 yılları arasında ülkemizde olağan üstü hızla artmıştır.

Ulaştırma Hizmeti: Ulaştırma sektörü kara, demiryolu, deniz ve havayolu taşıma faaliyetleri ile tüm ulaştırma hizmetlerine yardımcı faaliyetlerden oluşmaktadır. 1950’li yıllarda karayolları yapımının hız kazanmıştır. 1980’li yıllarda otoyol projeleri ile beraber karayollarının kalitesi iyileşmiştir.

Malların ülkelerarası taşımacılığında deniz taşımacılığı maliyet avantajı sağlamaktadır. Diğer yandan dünyada denizyolu taşımacılığında konteyner taşımacılığı giderek büyümektedir. 2001 yılında 4647 sayılı kanunla sivil havacılıkta düzenlemeler yapıldı. Böylece sektörde rekabet ve dolayısıyla istihdam artmış, yurtiçi ve yurtdışı turizmine önemli bir katkı sağlamıştır.

Seyahat Hizmeti: Turizm sektörü öncelikle dış ödemeler dengesine olan net katkısı açısından önemlidir. Ülkemize gelen turist sayısı özellikle 1990 yılından sonra hızlı bir artış yaşamıştır. Seyahat sektörü Türkiye’nin her zaman net ihracatçı olduğu yani en güçlü olduğu hizmet sektörüdür.

Sağlık ve Eğitim Hizmeti: Sağlık ve eğitim hizmetleri işgücünün niteliksel gelişimini destekleyen yönde etki yaratırlar. Ülkemizde 2019 yılı itibariyle yaklaşık 201 milyar dolar olarak gerçekleşen sağlık harcamalarının %78’i devlet tarafından gerçekleştirilmektedir.

Eğitim toplumsal yapı içinde bireylerin dikey yükselmesi açısından temel unsurdur. Ülkemizde toplam eğitim harcamaları 2019 yılı itibariyle de yaklaşık 259 milyara ulaşmıştır.

Haberleşme ve İletişim Hizmeti: 1980 yılına kadar devlet tekelinde sunulan haberleşme hizmetlerine 1980’li yıllarda çok yüksek oranda sabit sermaye yatırımı yapılmıştır. TÜRK TELEKOM’un satışı, özel radyo ve TV vericilerinin kurulması ve internet ve cep telefonu kullanımının yaygınlaşması önemli gelişmeler arasındadır. 2000 yılındaki 4502 Sayılı Telekomünikasyon Kanunu sektör açısından büyük değişiklikler sunmaktadır.

Hizmet Sektöründe E-Ticaret

Türkiye hizmet sektörünü serbestleştirerek uluslararası ticarete açan ülkelerden biridir. 1990’lı yılların ortalarında sınırlı sayıda firma ile belirli alanlarda ürünlerin dâhil olduğu e-ticaret, günümüzde hizmetlerde dahil olmak üzere birçok sektörü kapsamaktadır.

Türkiye’de e-ticaret, 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunda belirtildiği üzere “fiziki olarak karşı karşıya gelmeksizin, elektronik ortamda gerçekleştirilen çevrimiçi iktisadi ve ticari her türlü faaliyet” şeklinde tanımlanmaktadır.

Ülkelerin e-ticaret açısından durumlarını değerlendirmek ve karşılaştırmak amacıyla UNCTAD 2015 yılından buyana B2C (işletmeden tüketiciye) eticaret endeksi verilerini yayınlamaktadır. 2020 yılına verilerine endeks değeri sıralamasında Türkiye 68,8 değeriyle 57. sıradadır.

Türkiye'de Hizmet Sektörünün Geleceği

Sektörel güven endeksi sektörlerin geleceğine ilişkin beklentiler açısından önemli göstergelerden biridir. 0-200 aralığında değer almaktadır. Endeksin 100’den büyük olması sektörün mevcut ve gelecek döneme ilişkin iyimserliğini, 100’den küçük olması ise kötümserliğini yansıtmaktadır. 2020 yılının ortalarında sert bir düşüş yaşayan hizmet sektörü güven endeksi 62’ye kadar inmiş sonra artarak 2021 yılının Eylül ayında 115,6 değerine ulaşmıştır.