Türkiye’de Sanayi Sektörü

Sanayi Sektörü ve Sanayileşme Kavramları

Ekonominin temel sektörlerinden biri olan sanayi sektörü, sınai (sanayi) faaliyetleri içermektedir. Sınai faaliyetler, hammaddelerin taşınabilir ve kullanılabilir mamullere dönüştürülmesi olayıdır.

Sanayi kavramı, üretim girdilerinden emek ve sermayeyi kullanarak, ham maddeleri işleyip mamul madde haline getirmek, enerji kaynaklarını yaratmak için kullanılan yöntemlerin, araçların ve eylemlerin bütünü olarak tanımlanmaktadır

Sanayileşme kavramı ise ülke ekonomisinde ikincil sektörün (sanayi) faaliyet hacminin diğer sektörlere göre nispi olarak büyümesidir.

Sanayi devrimi İngiltere’de 1776 yılında James Whatt’ın buhar makinesini icat edip üretim sürecinde kullanmasıyla başlamıştır. Kömür ve buhar kuvvetine dayanan makinalaşma, işbölümünde ihtisaslaşmaya yol açmış ve böylece büyük sanayi devrimi dünya ekonomisinde yerini almıştır.

Tarihsel olarak ülkelerinin geçirmiş oldukları sanayi devrimleri dört aşamadan oluşmaktadır: Birinci sanayi devrimi (Sanayi 1.0); 1776’da James Whatt’ın buhar makinasını icat edip üretim sürecinde kullanılması olayı ile başlayıp, 1830’lara kadar devam eden süreyi kapsamaktadır. İkinci sanayi devrimi ( Sanayi 2.0); 1870’lerde elektrik enerjinin üretimde kullanılmaya başlaması ve ulaşım ağındaki gelişmelerle ifade edilmektedir. Teknolojik devrim olarak adlandırılmaktadır. Üçüncü sanayi devrimi (Sanayi 3.0); 1960’ların sonunda elektronik ve bilişim teknolojilerinin gelişmesi ile ortaya çıkmıştır. Dördüncü sanayi devrimi (Sanayi 4.0); 2010 sonrası tam bir dijitalleşme döneminin başlamasıdır. “2. Makine çağı” da denilen sanayi 4.0 çok daha yaygın ve mobil bir internet, daha küçük ve güçlü sensörler, yapay zekâ ile makine öğrenmesi ve üretimin siber-fiziksel sistemlerle yapılması gibi gelişmelerle özdeşleşmektedir.

Günümüz gelişmiş ülkelerin ulaştıkları teknolojik düzey Sanayi 4.0 iken, Türkiye’nin Sanayi 2.0 ile Sanayi 3.0 arasında bir yerde olduğu kabul edilmektedir.

Sanayi Sektörünün Sınıflandırılması

Sanayi sektörü uluslararası sınıflandırma sistemlerinde farklı şekillerde tanımlanmaktadır. Birleşmiş Milletler İstatistik Ofisi tarafından geliştirilen ISIC’a göre sanayi sektörü kapsamına, madencilik, imalat sanayi ve elektrik, su, gaz üretim faaliyetleri girmektedir. Avrupa Birliği ülkeleri tarafından ISIC sınıflamasından türetilen ve üye ülkelerde zorunlu olarak kullanılan ekonomik faaliyet sınıflaması NACE’e göre ise sanayi sektörü benzer şekilde madencilik ve taş ocakçılığı, imalat ile elektrik, gaz, buhar ve iklimlendirme faaliyetlerinden oluşmaktadır.

Türkiye ekonomisinde sanayi sektörü sınıflandırmasında TÜİK, NACE Rev.2 sınıflandırma sistemini temel almaktadır.

Türkiye’de genel sanayi sektörü içinde imalat sanayi en önemli ve dinamik alt sektördür. Üretilen katma değer ve istihdam hacmi bakımından en büyük paya sahiptir. Sanayi sektörü denilince genellikle imalat sanayi anlaşılmaktadır.

İmalat sanayinde benzer malı üreten işletmeler topluluğuna sanayi dalı denmekte ve her malın üretimi için farklı bir sanayi dalından söz edilmektedir.

Türkiye'de imalat sanayi malları kullanım amaçlarına göre; tüketim malları, üretim (ara) malları ve yatırım malları olarak üçe ayrılmış ve her biri kendi içinde alt sanayi dallarına bölünmüştür.

Sanayileşme Stratejileri

Sanayileşme stratejisi, sanayileşme amacını gerçekleştirmek için izlenen modellerdir. Sanayileşmede iki önemli strateji vardır. Biri ithal ikamesi, diğeri ihracata dayalı sanayileşme modelidir. İthal ikameci sanayileşme strateji, toplam iç talebin hacmi ve bileşimi değişmeden, ithal talebinin azalmasıyla sonuçlanan sanayileşmedir. İhracata dayalı sanayileşme stratejisinde ise, ülkenin iç üretim için kullanabileceği kaynaklar, etkili bir şekilde ihracat üretimine yönlendirilmektedir. Dışa açık, ihracata dayalı sanayileşme stratejisi ülkenin karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olduğu malların üretimine daha fazla kaynak ayrılması, bu malların ihracatına teşvikler uygulanmasıdır.

Türkiye'de Sanayi Sektörünün Gelişimi

Cumhuriyetin ilk yıllarında izlenen temel ekonomi politikası, özel girişim eliyle serbest piyasa şartlarında sanayileşmektir.

Bu hedefle 17 Şubat 1923 tarihinde İzmir’de “İzmir İktisat Kongresi” olarak bilinen ancak gerçek mahiyeti “Türkiye İktisat Kongresi” olan kongre gerçekleştirilmiştir.

Cumhuriyetin ilk yıllarına uygulanan politikalar 1930’lu yıllarda değiştirilmiş, ithal ikameci ve korumacı politikalara ağırlık verilmeye başlanılmıştır.

Devletçi sanayileşme yıllarında ise ilke olarak piyasa ekonomisi kuralları uygulanmış, özel kesim korunmuş ve teşvik edilmiştir.

Liberal ekonomi döneminde, devletçilik yerine liberal ekonomi, dışa kapalılık yerine serbest dış ticaret benimsenmiştir. Bu dönem alt yapı yatırımcılığı dönemi olarak bilinmektedir. Önemli karayolları, liman, su ve enerji yatırımları bu dönemde yapılmıştır.

1960-1980 dönemi dış alım yerine yerli üretim (ithal ikamesi) yöntemiyle sanayileşmenin bilinçli bir şekilde uygulamasına dayanmaktadır. Dış alım yerine yerli üretim (ithal ikamesi) yöntemiyle sanayileşmenin bilinçli bir şekilde uygulamasına dayanmaktadır.

1980 sonrası, 24 Ocak İstikrar Programı ile ithal ikameci sanayileşme stratejisi terk edilerek, ihracata dönük sanayileşme stratejisine geçilmiştir.

Bir ülkenin sanayileşme düzeyi genel olarak imalat sanayinin ekonomideki görece büyüklüğü ile değerlendirilebilir. Bu büyüklükler sırasıyla; GSYH, istihdam, dış ticaret, kapasite kullanım oranı, sabit sermaye yatırımları, yaratılan katma değer ve sanayi üretim endeksidir.

İmalat sanayinin GSYH içindeki payı yıllar itibariyle %15 ile %22 arasında değişmekte, son yıllarda GSYH’nın % 20’si civarında bir paya yerleşmiş olduğu görülmektedir.

Sanayi sektörünün karşı karşıya kaldığı sorunlar: tarımın sanayi ile uyumunun yeterince sağlanamaması, rekabet gücünün düşük olması, istihdama yol açmayan bürüme, sanayi üretiminin dışa bağımlı olması, çevreye duyarlı üretim konusunda bilinç eksikliği, yoğun bürokrasi, yatırım ortamındaki belirsizlikler, ar-ge ve buna bağlı yenilikçilikte yeterince ilerleyememe, finansman kaynaklarına ulaşamama, girdi fiyatlarının yüksekliği, düşük ölçekli kapasite, nitelikli işgücü eksikliği, düşük verimlilik, haksız rekabet ortamı oluşturan kayıt dışı istihdam ve kalite bilincindeki eksikliklerdir.