Para Standartları, Merkez Bankacılığı Serbest Bankacılık
Bu bölümde kısaca paranın tarihî gelişimi üzerinde durulduktan sonra bankacılığın ve para kurumlarının gelişimi anlatılmıştır. Önceleri sadece kendi ihtiyaçlarını karşılamak için mal ve hizmet üretilirken (kendi kendine yeterlilik) daha sonra bunun yerini takasa dayalı mübadele ve sonrasında da mal para almıştır. Mal para sisteminde altın ve gümüş gibi değerli metallerin kullanıldığını görmekteyiz. Bir sonraki aşamada ise değerli metallere dayalı olarak ilk banknotlar ihraç edilmiş, ardında da yasal kâğıt para sistemine geçilmiştir.
Değerli maden gibi bir karşılığa dayanan banknotların yaygınlaşması ticari bankaların gelişmesiyle olmuştur. Modern bankacılığa gelinmesinde borç vererek parasını işletenlerin, itibarlı tüccarların ve sarrafların rolleri küçümsenemez. Sarraflar kendilerine emanet edilen değerli madenler karşılığında makbuzlar vermişler, ellerinde bu makbuzları bulunduranlar da bunlarla mal ve hizmet satın alabilmişlerdir. Böylece, temsilî paraların ilk örnekleri olarak değerli madenlere çevrilebilen banknotlar ortaya çıkmıştır. Banknot, üzerinde yazılı miktarda altının ödenmesi para otoritesi tarafından garanti edilmiş paradır. Temsilî para, talep edildiğinde mal paraya çevrilebilen bir senet niteliğindedir.
Metal paralara veya belirli miktardaki kıymetli metale çevrilebilme vaadini taşıyan banknotların yerini kâğıt paralar almıştır. Kâğıt para
sisteminde, kâğıt paranın altın veya herhangi bir kıymetli metala dönüştürülmesi gerekmemektedir. Bu sistemde kâğıt para, borçların ifasında ve satın alınan mal ve hizmetlerin bedelinin ödenmesinde kanuni ödeme aracı olduğu hükümet tarafından ilan edilen, hükümet emrine dayalı veya kanuni para olarak kabul edilir. Kâğıt paralar hafif ve kolay taşınabilir olma, bölünebilir olma, düşük ve yüksek değerli kupürler hâlinde basılabilme, maliyetsiz olma gibi birçok avantaja sahiptir.
Bu ünitede ayrıca para standartları ve merkez bankacılığının doğuşu başlığı altında altın standardı, gümüş standardı, çift metal sistemi, altın külçe standardı ve altın kambiyo sistemi üzerinde duruldu. Altın standardında, para birimi belirli bir ayar ve miktarda altın olarak tanımlanır. Altın standardı, uygulamada altın sikke standardı, altın külçe standardı ve altın döviz standardı şeklinde gerçekleşmiştir.
Madenî paralar, serbest bankacılık ve GreshamYasası başlığı altında ise ilk olarak altın standardının serbest bankacılık durumunda işleyip işlemediği tartışılmış, ardından Gresham Yasasının hangi durumlarda gerçekleşeceği vurgulanmıştır. “Kötü para iyi parayı kovar.” şeklinde ifade edilen Gresham Yasası, sadece yasal ödeme aracı sistemlerinde uygulanır. Bu duruma örnek olarak mübadelelerde altın ve gümüşün birlikte kullanıldığı para standardını verebiliriz. Altın daha kıt ve değerli olduğu için mal ve hizmet alımlarında ve borçların ifasında gümüşün tercih edilmesi hâlinde bol olan gümüş kıt maden olan altını piyasadan kovmaktadır.
Serbest bankacılık sistemi, genel olarak istikrarlı bir bankacılık performansı göstermiştir. Barış zamanlarında birkaç kez sistem çapında banka panikleri görülmüş, düzinelerce ABD ve İngiliz bankasının iflas ettiği örnekler mevcuttur. Ancak bütün bunların nedeni, devletin yaptığı düzenlemelerdir. Serbest bankacılık sistemleri, kriz zamanlarında üyelerine yardım etme konusunda kendilerine mahsus yöntemlere sahip olmuştur. Bugünkü gibi bankalar arası kredi piyasaları üyelerinden birinin kefaletinin ödenmesi için konsorsiyum oluşturulması, banka birleşmeleri ve uç durumlarda, altına veya gümüşe çevrilebilirliğin kısa süreler için dondurulması bunlardan en önemlileridir.