Enflasyonist Para Politikası

Bu ünitede kamu finansmanı ile para politikası etkileşimleri üzerinde duruldu. Bu bağlamda bütçe açıklarından para arzına ve enflasyona yol giden süreç anlatıldı. Hükûmetin bütçe açığını para basarak finanse etmesi anlamına gelen borçların monetizasyonu ve senyoraj geliri kavramlarına değinildi.

Para basılması, borçlanma gibi diğer finansman yollarının tıkanmasının neden olduğu bir zorunluluk olabileceği gibi merkez bankasının veya hükûmetlerin belirli reel amaçları gerçekleştirmek için uyguladıkları iradi politikaları da yansıtır. Her iki durumda da hükûmet, bütçe açıklarını finanse edebileceği senyoraj geliri elde eder. Bu finansman yönteminin enflasyona yol açacağını tahmin edebiliriz. Bu şekilde, hükûmetlerin para basarak gelir elde etmesi enflasyonist finansman olarak adlandırılır. Burada açıklığa kavuşturmamız gereken bir husus, senyoraj geliri ve enflasyon vergisinin farklı kavramlar olduğudur. Senyoraj, hükûmetin para ihracı tekeline sahip olmasından dolayı elde ettiği reel gelir iken, enflasyon vergisi ellerinde para tutanların enflasyon nedeniyle uğradıkları sermaye kaybına atıfta bulunur.

Senyorajın Belirleyicileri: Bu aşamada cevaplandırılması gereken temel soru, hükûmetlerin niçin para basarak enflasyona neden olduklarıdır. Literatürde, parasal genişlemenin veya enflasyonist finansman politikasının en çok tartışılan dört nedeni vardır: Gelir elde etme ihtiyacı ve arzusu, yüksek istihdam amacı, finansal istikrar amacı ve sabit döviz kuru rejimlerinde ödemeler bilançosu dengesi amacı.

Literatürde, hükûmetlerin bütçe açıklarını finanse etmek için para basarak gelir elde etmeleri anlamına gelen enflasyonist finansman olgusunu analiz etmek için kullanılan kavramlar, enflasyon vergisi ve senyorajdır. Merkez bankası, hükûmetin veri bütçe açıklarını finanse etmek için para basarsa senyoraj veya hâkimiyet kazancı olarak adlandırılan bir satın alma gücü elde eder. Para basılması genelde enflasyona yol açar, para biriminin reel değeri düşer ve parayı ellerinde bulunduranlar bir bakıma enflasyon vergisi ödemiş olur.

Hükûmetler şu nedenlerle para basarak enflasyona neden olurlar: (1) Gelir elde etme ihtiyacı, (2) yüksek istihdam amacı, (3) finansal istikrar amacı, (4) sabit döviz kuru rejimi altında ödemeler bilançosu dengesi amacı. Bu başlıklar bölüm içinde ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır.

Bu ünitede üzerinde durulan konulardan biri de para ikamesi ve senyorajdır. Dışa açık ve yüksek enflasyonların yaşandığı ülkelerde millî para yerine değeri sürekli olarak artan veya daha istikrarlı olan yabancı paraların kullanılması yaygın bir durumdur. Ne var ki, yabancı paranın kullanılması durumunda, enflasyon nedeniyle parası kullanılan ülkeye senyoraj geliri transfer edilmektedir. Para ikamesine geçiş; millî paranın değer saklama, hesap birimi ve mübadale aracı olma fonksiyonlarını artık icra edemediği durumda söz konusu olmaktadır. Esnek döviz kuru ve sabit döviz kuru rejimlerinde dahi senyoraj geliri elde etmek mümkün iken sadece yabancı paranın kullanıldığı durumda yabancı ülkeye senyoraj geliri transfer edilmektedir.

Para ikamesinde senyoraj kaybını azaltmak için; (1) merkez bankasındaki karşılıklara faiz ödenmesi, (2) yeni bir millî paranın ihdası, (3) yabancı paralarla yapılan finansal işlemlerin vergilendirilmesi, (4) döviz kontrolleri, (5) enflasyona endeksli tahviller çıkarılması, (6) yabancı mevduata karşılık uygulanması ve (7) ithalat teminatları uygulanması.