Mülkiyet Teorisi

Mülkiyet, esas itibarıyla eşya hukukunun konusudur. Zira mülkiyetin esas konusu mal/eşyadır. Mülk edinme insanın doğal bir duygusudur. Din ve hukuk sistemleri insana ait olan bu doğal hakkı kabul etmiş ancak mülkiyetin kazanılması, mülkte tasarruf ve mülkiyetin sınırlandıırlması gibi konularda gerek prensip ve gerekse detay bakımından düzenlemeler yapmışlardır. Hakların konusu üçe ayrılır: 1. Mal varlığı hakları, 2. Şahıs varlığı hakları yani şahsiyet hakları 3. Fikrî haklar.

Mal varlığı hakları 2’ye ayrılır: Ayni hak (eşya hukuku), Şahsi hak (borçlar hukuku)

Mal (Eşya) üzerindeki yetkiler: 1. İbaha, 2. Hukuk, 3. Mülk. Mülk, eşya üzerinde kurulur. Eşya üzerindeki haklar iki kısımdır: 1. Sınırsız ayni haklar (mülkiyet), 2. Sınırlı ayni haklar (irtifak, rehin, hapis hakkı).

İbâha, hukuk ve mülk, mülkiyetin temel kavramları olup eşya üzerindeki hakkın zayıftan güçlüye doğru sıralanışını gösterir.

Hukukilik, yetki, sınırlılık, terk ve zaman aşımı ile sâkıt olmamak ve ihtisas mülkiyet hakkının temel özellikleridir.

Mülkiyetin konusu eşyadır. Eşyayı somutlaştıran kavram ise maldır. Malın tanımı ve kapsamı konusunda İslam hukukçuları arasında tarihi süreçte farklılıklar olsa da son dönemlerde ortak bir tanıma gidilmiştir. İktisadi değer taşıyan, elde edilebilen,faydalanılabilen ve dini-hukuki değerlere aykırı olmayan her nesne mal kabul edilir. Malın, mütekavvim-gayrimütekavvim, misli- kıyemi, menkul-gayrimenkul, sahipli-sahipsiz gibi kısımları vardır.

Mülkiyetin kazanılmasının ve kaybedilmesinin bazı yolları vardır. Bu yollar aslen iktisap yolları ve devren iktisap yolları olmak üzere ikiye ayrılır. İhraz, hukuki tağyir, karışma ve birleşme aslen iktisap yolları iken, hukuki işlem ve halefiyet devren iktisap yolları olarak sıralanmaktadır. Mülkiyet kendi arasında ayn, deyn, vakıf, devlet ve kamu mülkiyeti olmak üzere kısımlara ayrılırken, hak sahibine göre de tek kişi mülkiyeti ve müşterek mülkiyet gibi kısımlara ayrılır. Mülkiyet güçlü bir hak olmakla birlikte sınırsız bir hak değildir. Bunun için mutlak mülkiyet gerek kamu ve gerekse özel menfaatler açısından sınırlandırılabilir. İstimlak kamu menfaati gereği özel mülkiyete getirilen bir sınırlandırma olduğu hâlde, şufa ve irtifak hakları şahısların menfaatini korumak için getirilen sınırlamalardır. İrtifak hakkı, ayni nitelikte bir haktır ve prensip olarak süreklidir, Prensip olarak akara tabidir, hâdim akar açısından mülkiyetin takyididir.

Mülkiyet bazen el değiştirme yoluyla bazen de el değiştirmeden sona erebilir.