Hüküm Teorisi

Hüküm, Şâriin mükelleflerin fiillerine ilişkin hitabı veya bu hitabın neticesidir.

Hüküm, teklîfî ve vaz'î olmak üzere iki kısma ayrılır.

Hanefîlere göre teklîfî hükümler; farz, vacip, sünnet, nafile, haram, mekruh ve mubah olmak üzere yedi kısımdır. Hanefîlerin dışındaki ulamaya göre ise vacip, haram, mendup, mekruh ve mubah olmak üzere beş çeşittir.

Vacip, belirli bir vakitte eda edilmesinin gerekli olup olmaması açısından; mutlak ve mukayyet, miktarının belirlenmiş olup olmaması açısından muhadded ve gayrimuhadded, istenen fiilin belirlenmiş olup olmaması açısından muayyen ve gayrimuayyen, ifa edecek kişi bakımından ise aynî ve kifâî vacip kısımları ayrılır.

Vaz'î hükümler; rükün, şart, sebep, illet, mâni' ve alamet olmak üzere altı çeşittir.

Şeri hüküm, talebin genel olup olmaması açısından da azimet ve ruhsat olmak üzere iki kısma ayrılır.

Azimet, mükelleflerin tamamı için bütün durumlarda geçerli olmak üzere konmuş aslî hükümlerdir. Namaz kılmak, oruç tutmak, hacca gitmek, zekât vermek, faiz, içki ve adam öldürmenin yasaklanması gibi.

Ruhsat, meşru bir mazeret sebebiyle uygulanamayan asli hükmün yerine geçen ikincil konumdaki geçici hükümdür. Yolculuk halinde ramazan orucun ertelenebilmesi’ gibi.

Hâkim, 'şeri hükmün kaynağı' ve 'hükmün bilinmesini sağlayan yol' anlamında kullanılır. Birinci anlamıyla hâkim Allah'tır.

Hükümlerin bilinmesini sağlayan yol anlamıyla hâkim, mükelleflerin fiillerinin iyi veya kötü (hüsün ve kubuh) olarak nitelendirilmesinin akli mi yoksa şeri olduğu meselesiyle birlikte ele alınır.

Hüsün ve kubuh meselesine ilişkin İslam düşünce tarihinde üç temel yaklaşım ortaya konmuştur. Eşârî, Mu'tezilî ve Maturîdîler’in yaklaşımı.

Mahkûmun fîh, Şâriin hitabının taalluk ettiği fiildir.

Kişinin herhangi bir fiille sorumlu tutulabilmesi için teklife konu olan fiilin şu şartları taşıması gerekir:

• Fiilin mükellefin gücü dâhilinde olması gerekir.
• Fiilin mükellef tarafından biliniyor olması gerekir.
• Fiilin meydana gelmesinin mümkün olması gerekir.

Mahkûmun fîh dört kısımdır:

• Sırf Allah hakkı olan hükümler,
• Sırf kul hakkı olan hükümler,
• Bünyesinde her iki hakkı barındırmakla beraber Allah hakkının ağır bastığı hükümler.
• Bünyesinde her iki hakkı barındırmakla beraber kul hakkının ağır bastığı hükümler.