İçtihat Teorisi

İslam hukukunun temel kaynağı Kur’ân-ı Kerim ve Hz. Peygamber’in sünnetidir. Her olay hakkında İslam’ın temel kaynaklarında ya ona ait açık bir hüküm ya da hükmün yolunu gösteren bir delalet bulunur. Olay hakkında açık bir hüküm mevcutsa buna uymak gerekir. Eğer açık bir hüküm mevcut değilse olayın hükmü içtihat ile tespit edilir.

Kur’an’da yer alan hükümlerin ilk uygulamasını teşkil eden sünnet, Kur’ân’daki hükümleri açıklamış, yerine göre ilave hükümler de getirmiştir. Birçok ayrıntıyı içerse de sünnette yer alan hükümler de sınırlıdır. Nassların sınırlılığı, sınırsız denilebilecek sayı ve çeşitlilikte olan hukuki ihtiyaç ve sorunların nasıl karşılanacağı ve bu nasslarda çözümü açıkça yer almayan problemlerin nasıl çözüleceği sorusunu gündeme getirmiştir.

İçtihat, sözlükte çaba göstermek, bütün gücü harcamak, zahmet çekmek anlamındaki cehd kökünden türeyen içtihat, bir fıkıh usulü terimi olarak fakihin şeri-amelî hükümleri tafsilî delillerinden çıkarabilmek için elinden gelen çabayı sarfetmesi, olanca gücünü ortaya koymasıdır. İçtihat, şeri hükümlerin iki asli kaynağı ve belirleyicisi olan Kur’an ve sünnetin anlaşılıp yorumlanması için, insan aklının ve birikiminin de devreye girdiği beşeri bir faaliyettir.

Hz. Peygamber’in içtihadını caiz görenlere göre, o rey yoluyla görüş açıklamak suretiyle bu konuda ümmetine örneklik etmiştir. Caiz görmeyenlere göre ise onun bu açıklamalarının kaynağı vahiydir. “İçtihat edip isabet eden iki ecir, hata eden bîr ecir alır.” (Buhârî, İ’tisâm, 21; Ebû Dâvud, Akdiye, 2) mealindeki hadisler rey içtihadının devam ettirilmesi fikrine; İslam ümmetinin yanlış üzerinde birleşmeyeceğini belirten hadisler de Hz. Peygamber’in yanılmazlığının onun ölümünden sonra ümmetin bütününe aktarmakla devam ettirilebileceğini göstermektedir (Apaydın, 314-315).

Yaygın tasnife göre içtihat, mutlak içtihat ve mukayyed içtihat olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

Mutlak İçtihat

Bu, her olay için hüküm istinbât edebilme ve bütün meselelerde fetva verebilme gücüne sahib olabilmektir. Bu güce sahip olan kişiye mutlak müçtehit veya Şeri’at’ta müçtehit denir.

Mukayyed İçtihat

Bütün meselelerde olmayıp bir kısım meselelerde hüküm istinbât edebilme, fetva verebilme gücüne sahib olabilmektir.

İçtihat ehliyetinin yani müçtehit olmanın iki temel şartından birincisi kendisinden istinbat yapılacak olan asılların, yani şeri hükümlerin temel kaynaklarını bilmek, ikincisi ise bu kaynaklardan hüküm çıkarma keyfiyetini bilmek, yani bu kaynaklardan hüküm çıkarmaya yarayacak olan usul, kural ve bilgileri kendinde toplamaktır. Bunlara bir de hüküm çıkarma hususunda özel bir yeteneğe sahip olma diye üçüncü bir şart ta da eklenmektedir.

Mutlak İçtihadın Şartları

Mutlak içtihat mertebesine erişebilmek için şu şartların bulunması gerekir.

Kaynak Bilgisi

Şeri hükümlerin kaynakları, genel olarak hem hükümlerin delillerini hem de bu delillerden hüküm çıkarmada kullanılan yöntemleri ifade ettiğine göre, müçtehidin şeri delileri yani şeri hükümlerin asli kaynakları olan Kitab ve sünneti ve bu kapsama dâhil edilen icmâı bilmesi şarttır.

Kur’an Bilgisi

Kur’ân-ı Kerim’i, yani onun anlamlarını hem dil açısından hem teşrî‘î açıdan kuşatarak bilmek şarttır. Çünkü teşrî‘de temel kaynak odur.

Sünnet Bilgisi

Usulcülerin müçtehitte aradığı sünnet bilgisi metin ve sened olarak hadisin bilinmesini kapsar.

Nâsih ve Mensûh Bilgisi

Kelime olarak fetva istemek, soru sormak anlamına gelen istiftâ, terim olarak karşılaştığı olayın dinî-hukuki hükmünü öğrenmek amacıyla içtihat ehliyetine sahip ve dinî duyarlılığı olan müftîye başvurarak ondan fetva istemek anlamına gelmektedir.

Mutlak içtihat için Kitap ve sünnetin nâsih ve mensûhunu bilmek şarttır. Aksi takdirde, nâsih bir nass bulunduğu hâlde onun neshettiği mensûh nass ile amel etmiş olur.

İcmâ Bilgisi

Müçtehidin nassları bilmesi gerekli olduğu gibi aykırı içtihatta bulunmamak için icmâ konularını bilmesi de usulcülerin çoğunluğunca şart olarak ileri sürülmüştür.

Arapça Bilgisi

Arap diline tam bir şekilde vakıf olmak da şarttır.

Yöntem Bilgisi/Fıkıh Usulünü Bilmek

Müçtehidin sözü edilen bu kaynaklardan hüküm elde etme yöntemini bilmesi de şarttır.

İslâm Hukukunun Ana Gayelerini Bilmek/Mekasıdü’ş-Şerîa’yı Bilmek

İslam hukukunun ana gayelerini/mekasıdü’ş-şerîa’yı bilmek de şarttır.

Mukayyed İçtihadın Şartları

Mukayyed içtihatta, bütün hükümlerle değil sadece içtihat edilen hükümle ilgili hususları bilmek şarttır.

İçtihadın Alanı

İçtihadın alanı ile içtihat yapılabilecek konular kastedilmektedir.

İçtihadın Caiz Olmadığı Konular

Birinci grupta yani içtihada konu olmayan kısımda, namaz, oruç, hac ve zekâtın farzlığı ile zina, hırsızlık, adam öldürme ve şarap içmenin haramlığı gibi dinin temel hükümleri bulunur.

İçtihadın Caiz Olduğu Konular

Bütün şeri hükümler hakkında kesin delil bulunmayıp onlardan bazıları zannî delillerle sabit olmuştur.

İçtihadın Hükmü

İçtihadın hükmü ile hem müçtehidin içtihat etmesinin dinî yükümlülük açısından durumu, hem de yapılan içtihadın isabet-hata, günah-sevap ve bağlayıcılık açılarından içtihadın durumu kastedilir.

İçtihadın Sürekliliği

Kendi zamanlarında hüküm verme ve içtihat etme konusunda büyük bir anarşi müşahede etmiş olmalarından dolayı, sonraki asırlarda bazı bilginler, hicri üçüncü asırdan sonra veya dördüncü asırdan itibaren ictihat kapısının kapandığını ileri sürmüşlerdir.

İçtihat İle İlgili Diğer Terimler

İstiftâ-İftâ-Fetva