Özel (Yap- Sat) İnşaat Faaliyetlerinde İlk Madde ve Malzeme Giderleri ve Bunların Muhasebeleştirilmesi
Özel inşaat işletmelerinin faaliyet konuları bina ve iş yeri yapıp satmak olduğu için bunlar üretim işletmesi niteliği taşımaktadır. Üretimini gerçekleştirdikleri konut veya iş yerlerinin satış ve pazarlama sorumluluğu da kendilerine aittir. Özel inşaat işletmeleri, satış sözleşmesi hükümlerine tabidir.
Özel (Yap-Sat) inşaat faaliyetleri, inşaatı yapma amacına göre farklılıklar göstermektedir. Ülkemizdeki en yayın yap-sat inşaat faaliyeti, kat karşılığı inşaat işleridir.
Özel (Yap-Sat) inşaat işlerinde arsanın elde edilişi, muhasebe kaydı açısından önemlidir. İşletme, kendine ait bir arsada inşaat yapabileceği gibi; arsayı satın almadan, belli bir sayıda konut ve iş yeri karşılığında elde edeceği arsada da inşaat yapabilir.
Özel (Yap-Sat) inşaat faaliyetlerinde kullanılan arsa, inşaat maliyeti açısından direkt ilk madde ve malzeme özelliğini taşımaktadır.
Özel inşaat işletmelerinde kâr ve zararın belirlenmesi için konut veya iş yeri üretimin tamamlanması yeterli değildir. Özel inşaat işletmeleri, üretimini gerçekleştirdikleri konut veya iş yerlerinin satışı yapılmadığı sürece o konut veya iş yerlerinden elde edilen kâr ya da zararı da belirlemeleri mümkün değildir. İşletmeler kendi ihtiyaçları olan konut veya iş yerlerini kendileri de yapabilir. Bu tür faaliyetler de özel inşaat faaliyeti kapsamında yer almaktadır.
Özel inşaatlar, faaliyetlerine göre üçe ayrılır. Bunlar:
- Satma amacı olmaksızın kendine ait arsası ya da arazisi üzerine yapılan inşaat işleri
- Satma amacıyla kendi nam ve hesabına konut veya iş yerleri yapılan inşaat işleri (yap/sat işleri)
- Arsa (kat) karşılığı inşaat işleri.
Bir mamulün üretiminde ya da tüketiminde kullanılan tüm ilk madde ve malzemelerin parasal tutarına, ilk madde ve malzeme maliyetleri denir. İlk madde ve malzemeler, mamule yüklenebilme olanağına göre, direkt ve endirekt ilk madde ve malzeme olmak üzere ikiye ayrılır.
Direkt İlk Madde ve Malzemeler
Üretilen mamulün üretiminde kullanılan ve mamulün esasını oluşturan, hangi mamul ya da mamul grubu için hangi miktarda kullanıldığı takip edilebilen tüm girdiler, direkt ilk madde ve malzeme olarak adlandırılır.
İlk madde ve malzemeler, satın alındıkları ya da üretildikleri maliyet bedelleri ile “150 İLK MADDE VE MALZEME” hesabının borcuna, üretime gönderilerek tüketildiğinde, satıldığında veya devredildiğinde ise “150 İLK MADDE VE MALZEME” hesabının alacağına kaydedilir.
Endirekt Madde ve Malzemeler
Endirekt madde ve malzemeler, inşaat faaliyetinde kullanılan; ancak direkt ilk madde ve malzemeler gibi inşaatın temel yapısını oluşturmayan ve üretimin akışını sağlayan madde ve malzemelerden oluşur.
Endirekt madde malzemeler, yardımcı malzemeler ve işletme malzemeleri olarak ikiye ayrılır.
Yardımcı malzemeler, direkt ilk madde ve malzemeler gibi üretim sırasında kullanılıp, üretilen ürünün bünyesine giren; ancak hangi inşaatta hangi miktar ve değerde kullanıldığının tespiti kolay olmayan, tutkal, tel ve çivi gibi malzemelerdir.
İşletme malzemeleri ise, üretim sırasında kullanılmakla beraber inşaatın bünyesine girmeyip üretimin kesintisiz olarak yürütülmesini sağlayan malzemelerdir. Temizlik malzemeleri, makine yağları, akaryakıt gibi malzemeler, işletme malzemesine örnek verilebilir.
Satın alınan ilk madde ve malzemeler, alış maliyetleri üzerinden inşaat başlayıncaya kadar depolanır ve “150 İLK MADDE ve MALZEME” hesabında tutulur. İnşaat başladığında depodan inşaatlara gönderilir.
Özel inşaat (yap-sat) işletmeleri, inşaatlara gönderilen direkt ilk madde ve malzemeleri; 7/A seçeneğine göre “710 DİREKT İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ” hesabına, 7/B seçeneğine göre “790 İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ” hesabına borç “150 İLKMADDE VE MALZEME” hesabına alacak olarak kaydeder.
İnşaat yapım sürecinde gerçekleşen direkt ilk madde ve malzeme giderleri, inşaat tamamlandığında, yansıtma hesapları yardımıyla inşaat maliyetlerine yüklenir.
Tamamlanan inşaatların maliyeti, inşaat bitiminde, 7/A seçeneğinde 151 YARI MAMULLER – ÜRETİM; 7/B seçeneğinde ise 799 ÜRETİM MALİYETİ hesaplarından çıkarılarak 152 MAMULLER hesabına alınır.
İnşaat faaliyetlerinde kullanılan ilk madde ve malzemelerin bir kısmı iade edilebilir, çalınabilir, kaybolabilir. Bir kısmı, fire nedeniyle yok olabilir, hurda hâline gelebilir. Oluşan bu olağan ya da olağan dışı nedenlerin sonucu, kayıtlara alınarak inşaatların gerçek birim maliyeti tespit edilir.
Zayi olan ilk madde ve malzemelerin, “takdir komisyonu” kararları doğrultusunda indirim konusu yapılması mümkündür. Zayi olan ilk madde ve malzemelerin, takdir komisyonunca kabul edilmeyen kısmının, VUK’a göre “kabul edilmeyen gider” olarak muhasebeleştirilmesi gerekir.
İnşaat faaliyeti süresince ortaya çıkan kayıplara fire denir. Özel inşaat (yapsat) işletmelerinin inşaat üretiminde kullandıkları ilk madde ve malzemelerin bir kısmı, çeşitli etkenler nedeniyle özelliklerini kısmen ya da tamamen kaybeder ve kullanılamaz hâle gelebilir.
Genel olarak üretim kayıpları şeklinde tanımlanan firelerin bir kısmı, inşaat işletmesinin normal faaliyetlerinin doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmakta ve bu fireler, normal fire şeklinde nitelendirilerek maliyetin bir parçası olarak hesaplara dâhil edilmektedir.
Normalin üzerindeki firelerin oluşu, doğal afet, grev, lokavt gibi nedenlere dayanıyorsa; bu firenin, devlet tarafından görevlendirilen yetkili kişiler tarafından tutanakla tespit edilmesi ya da bu firenin ispatlanması için bir belge olması gerekmektedir.
İlk Madde ve Malzeme Farkları
İlk madde ve malzeme farkları, önceden saptanmış maliyet yöntemlerinin kullanılması hâlinde, ilk madde ve malzemenin fiilî kullanım miktarı ile önceden saptanmış kullanım miktarı arasında gerçekleşen farklardan oluşur.