Dil Gelişiminin Değerlendirilmesi

Bir Kavram Olarak Dil

Dil kavramı, en genel ifade ile bireylerin düşündüklerini ve duygularını bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma olarak tanımlanmaktadır.

Dilin Bileşenleri

Dilin bazı temel bileşenlerden meydana geldiği ve dahası dilin işlevini tam olarak yerine getirebilmesi için dile özgü kurallara bağlı olarak anlam kazanan dilsel birimlere ihtiyaç olduğu ifade edilmektedir. Bu bileşenler, ses bilgisi (fonoloji), biçim bilgisi (morfoloji), söz dizimi (sentaks) , anlam bilgisi ve kullanım bilgisi olarak ifade edilmektedir.

Dil Gelişimi

Alanyazın incelendiğinde dilin gelişimi ile ilgili farklı açıklama ve yaklaşımların olduğu dikkati çekmektedir.

Dil Edinimi İçin Gerekli Olan Yeterlikler

Dil gelişimi ile ilgili bu noktaların yanı sıra bireyin dil edinimi için sahip olması gereken bazı yeterlikler de tanımlanmıştır. Bu yeterliklere sahip olmadan bireylerin dili edinmeleri ve dil gelişiminin sağlanması mümkün olmayacaktır. Bu yeterlikler aşağıda kısaca açıklanmıştır.

Biyolojik yeterlik, sesleme ve sesletim için gerekli olan temel biyolojik yapılarda (ağız, dudaklar, dişler, işitme organı ve merkezi/çevresel sinir sisteminin) bir eksiklik, hastalık, yetersizlik vb. bir durumun olmamasını ifade etmektedir.

Duyusal-motor kaynaşma, ses üretimini sağlamak üzere fiziksel hareketlerin ardışık dizimini içeren motor planlama ve öğrenme yeteneklerini içermektedir.

İşitsel algısal kaynaşma, bireyin akustik ipuçlarını ve sesbirim farklılıklarını algılama, konuşma seslerini sınıflandırma ve saklama yeteneğini ifade etmektedir.

Bilişsel-dilsel yeterlik, sözel dilin içerik, biçim ve kullanım bileşenlerinin anlama, ifade edilme ve doğru kullanılmasına yönelik üst düzey zihinsel yetenekleri ifade etmektedir.

İşitsel-sözel girdi ise sosyal ve kültürel ortam ve sosyal uyaranlar ile ilişkilidir.

Dil Gelişimine Yönelik Kuramsal Açıklamalar

Dil gelişim sürecinde temel belirleyici olarak hangi faktörlerin kabul edildiği temel alınan kuramsal yönelime göre farklılaşabilmektedir.

Davranışçı Yaklaşımın Dil Gelişimi Üzerine Görüşleri

Davranışçı yaklaşıma göre dilin tıpkı diğer davranışlarımız gibi öğrenilmiş olduğu vurgulanmakta ve dil sözel bir davranış olarak kavramsallaştırılmaktadır.

Psikolinguistik Yaklaşımın Dil Gelişimi Üzerine Görüşleri

Bu yaklaşım ile dil gelişimi biyolojik ve psikolojik temellere dayanılarak açıklanmaktadır. Bu noktada bireylerin “dil kapasitesi” ile doğdukları ifade edilmektedir.

Bilişsel Yaklaşımın Dil Gelişimi Üzerine Görüşleri

Bu yaklaşım ile dili öğrenmede bilişsel süreçlerin önemi vurgulanmakta ve dilin zihnin çeşitli bölgelerinde meydana gelen bilişsel gelişimlerle edinildiği ifade edilmektedir.

Sosyal Öğrenme Yaklaşımının Dil Gelişimi Üzerine Görüşleri

Bu yaklaşım ile dilin öğrenilmesi sürecinde taklit ve tekrarın önemli olduğu ifade edilmektedir.

Dönemlere Göre Dil Gelişimi Özellikleri

Dil Gelişim Dönemleri

Dilin kazanılması süreci (i) konuşma öncesi dönem ve (ii) konuşma dönemi olarak ifade edilen iki dönemden meydana gelmektedir. Her bir dönem kendi içerisinde beş alt dönemden meydana gelmektedir.

Konuşma öncesi dönem (i) yeni doğan (ağlama) dönemi, (ii) gığıldama dönemi, (iii) mırıldanma dönemi, (iv) mırıldanmanın tekrarı dönemi ve (v) başkalarının seslerini taklit dönemi olmak üzere beş alt dönemden meydana gelmektedir.

Dilin kazanılması sürecinde ikinci dönem ise konuşma dönemi olarak ifade edilmektedir. Konuşma dönemi de konuşma öncesi döneme benzer şekilde kendi içerisinde beş alt dönemden oluşmaktadır. Bu alt dönemler (i) ses sözcük dönemi, (ii) tek sözcük dönemi, (iii) iki sözcük dönemi, (iv) üç ve daha fazla sözcüklü ifadeler dönemi ve (v) gramer kurullarına uygun konuşma dönemi olarak ifade edilmektedir.

Dil Gelişiminin Değerlendirilmesinde Kullanılan Bazı Ölçme Araçları

Türkçe Erken Dil Gelişimi Testi (TEDGT)

TEDGT, alıcı dil ve ifade edici dil olarak kavramsallaştırılan iki alt testten meydana gelmektedir. Her alt teste A ve B olmak üzere iki form mevcuttur. Her bir formda 76 madde bulunduğu ifade edilmektedir.

Türkçe İfade Edici ve Alıcı Dil Testi (TİFALDİ)

Test alıcı dil boyutunda 104 madde ifade edici dil boyutunda ise 80 madde olmak üzere toplam 184 maddeden meydana gelmektedir. Alıcı dil alt testinde, çocuklara göstermek için her sayfada dört tane resim, ifade edici dil alt testinde ise bir sözcüğün resmi bulunmaktadır.

Erken Öğrenme Becerileri Değerlendirme Testi (EÖBT)

EÖBT-Dil Becerileri alt testi altı farklı beceriyi içermektedir. Bu beceriler,

• Kelimeleri anlama,
• Zamir, zarf ve sıfatları kullanma,
• Fiilleri kullanma (yedek ve bileşik fiiller),
• Kelime işlevlerini anlama,
• Cümleyi yorumlama,
• Bir soru sorma olarak ifade edilmektedir.

Okul Öncesi Dil Ölçeği (PLS-5)

PLS-5 ile dil gelişimi (i) işitsel kavrama ve (ii) ifade edici iletişim olarak ifade edilen iki standart ölçek bağlamında ölçümlenmektedir. PLS-5’in işitsel kavrama alt ölçeği çocuğun dili kavrama düzeyini ortaya çıkarmakta, ifade edici iletişim alt ölçeği ise çocuğun başkalarıyla nasıl iletişim kurduğunu belirleyebilmek için kullanılmaktadır.

Dil Temellerinin Klinik Değerlendirilmesi – Okul Öncesi (CELF- Preschool)

CELF, 3 yaş 0 ay ile 6 yaş 11 ay aralığında yer alan çocukların dil eksiklerinin tanımlanması, teşhisi ve performans takibine yönelik pratik ve etkili bir klinik araçtır.