Motor Gelişimin Değerlendirilmesi

Bir Kavram Olarak Motor Gelişim

En genel ifade ile motor gelişim kavramı ile ifade edilmek istenenin bireyin hareket becerilerindeki tutarlı değişimleri içerdiği söylenebilir.

Motor Gelişimin İlkeleri

Motor gelişim sürecinin alan yazında sıklıkla diğer gelişim alanlarına benzer şekilde belirli ilkeler çerçevesinde sürdüğü ifade edilmektedir. Bu ilkeler motor gelişim sürecinin öngörülebilir, planlı ve tutarlı bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır.

Motor Yeterlikler

Motor gelişimin sorunsuz biçimde sürdürülebilmesi için bireyin bazı yeterliliklere sahip olması gerekmektedir. Bu yeterlilikler şunlardır; (i) eşgüdüm (koordinasyon), (ii) güç, (iii) tepki ve hız, (iv) dikkat, (v) denge ve (vi) esneklik.

Temel Hareket Becerileri

Bireyin sahip olduğu temel hareket becerileri (i) lokomotor beceriler , (ii) lokomotor olmayan beceriler (denge becerileri) ve (iii) manipülatif beceriler olarak ifade edilen üç beceri seti hâlinde incelenmektedir.

Motor Gelişimin İki Düzeyi: Kaba Motor Beceriler ve İnce Motor Beceriler

Bireyin motor gelişiminin göstergesi olan motor beceriler genellikle (i) kaba motor beceriler ve (ii) ince motor beceriler olmak üzere iki düzeyde incelenmektedir.

Ayrıca bireyin motor gelişiminin göstergesi olan bu beceriler her ne kadar kaba ve ince motor beceriler olarak sınıflandırılmış olsa da bireyin birçok motor davranışı ve hareketi bu iki beceriyi birlikte içermektedir.

Motor Gelişim Modelleri

Gallahue’nin Üçgenleştirilmiş Kum Saati Modeli

Üçgenleştirilmiş kum saati modelinde kum saati motor gelişimin betimleyici ürünlerini, ters üçgen ise açıklayıcı süreçlerini temsil etmektedir. Dahası kum saati modelinde motor gelişim genel anlamda aşamalı gibi görünmesine rağmen özellik olarak oldukça değişkenlik gösteren kesintili bir süreç niteliği taşımaktadır.

Newell’in Sınırlılıklar Modeli

Newell tarafından ortaya konulan modelde bireyin belirli hareket örüntülerinin oluşumunu kısıtlayan yada destekleyen sınırlama türleri ana hatlarıyla tanımlanmaktadır. Bu modelde (i) organizma , (ii) çevre ve (iii) görev olmak üzere üç farklı sınırlayıcı tanımlanmaktadır. Bu sınırlayıcılar motor gelişimi kısıtlayabilir, kapsayabilir yada destekleyebilir.

Clark and Metcalfe’ın Motor Gelişim Dağı Modeli

Bireyin motor gelişim sürecini dağ metaforu üzerinden açıklayan bu modelde motor gelişim sürecinin doğumdan ölüme kadar sürdürdüğü gelişim aşamaları tartışılmaktadır. Tıpkı bir dağa tırmanma sürecindeki gibi bireyin motor gelişimi de zaman alan, ardışık ve birikimli bir süreçtir.

Motor Gelişim Dönemleri

Refleksif Hareketler Aşaması

Bu aşama, doğum öncesi dönemden başlayarak 1 yaşa kadar olan süreci kapsamaktadır.

İlkel Hareketler Aşaması

Motor gelişimin ikinci sürecini ifade eden ilkel hareketler aşaması 1-2 yaş aralığını kapsamaktadır.

Temel Hareketler Aşaması

Motor gelişim sürecinin üçüncü aşaması ise 2 ve 7 yaş aralığını kapsayan temel hareketler aşamasıdır.

Özelleşmiş Hareketler Aşaması

Motor gelişimin dördüncü aşaması olan özelleşmiş hareketler aşaması ise dengeleme, lokomotor ve manipulatif becerilerin giderek mükemmelleştirildiği ve bu becerilerin birleştirilerek çeşitli etkinliklerde kullanıldığı 7-14 yaş ve üzeri dönemi kapsamaktadır.

Motor Gelişimin Değerlendirilmesinde Yaygın Olarak Kullanılan Bazı Ölçme Araçları

CHAMPS Motor Beceriler Protokolü (CHAMPS-MBP)

CHAMPS-MBP, iki alt boyut altında toplanan toplam 70 maddeden oluşmaktadır. CHAMPS-MBP’nin yapısını oluşturan alt boyutlardan ilki yer değiştirme (lokomotor), ikinci alt boyut ise nesne kontrolü olarak ifade edilmektedir.

Büyük Kas Becerilerini Ölçme Testi (BÜKBÖT)

Test, alt ölçeklerin her birinde 24 beceri kriteri olmak üzere iki alt ölçek altında toplanan toplam 48 beceri kriterinden meydana gelmektedir. Alt ölçeklerden ilki olan lokomotor alt ölçeği; koşu, at yürüyüşü, tek ayak üzerinde sıçrama, sıçrayarak atlama, yatay atlama ve yana kayma olmak üzere 6 beceriyi içermektedir. Diğer alt ölçek olan nesne kontrol alt ölçeği ise duran bir topa vurma, top sektirme, yakalama, topa ayakla vurma, el üstünden top fırlatma ve el altından top yuvarlama olmak üzere 6 beceriyi içermektedir.

Bruininks-Oseretsky Motor Yeterlilik Testi (BOMYT)

BOMYT’nin uzun formunda, koşu hızı ve çeviklik, denge, iki yönlü koordinasyon, dayanma gücü, kol-el koordinasyonu, tepki hızı, görsel-motor kontrol ve kontrol hızı ile el becerisi olmak üzere 8 alt test altında toplanan 46 madde, kısa formunda ise ince motor doğruluk, ince motor entegrasyon, el becerisi, bilateral koordinasyon, denge, hız ve çeviklik, üst ekstremite koordinasyonu ve dayanıklılık olmak üzere 8 alt test altında toplanan 12 madde yer almaktadır.

Lincoln Oseretzky Motor Gelişim Testi (LOS-KF 18)

Lincoln Oseretzky Motor Gelişim Testi (LOS-KF 18), 5-13 yaş grubu çocukların psiko-motor gelişimlerini ölçümleyebilmek üzere geliştirilmiştir.

Kaba Motor Beceri Testi (KMBT)

Kaba Motor Beceri Testi (KMBT) , çocukların kaba motor becerilerini durarak uzun atlama, dinamik denge, statik denge ve çabukluk olmak üzere dört alt test bağlamında ölçümlemektedir.

Motor Performans Testi (MPT)

Test ile motor gelişim tek ayak üzerinde dengede durma, çabukluk, yakalama, durarak uzun atlama, topu fırlatma ve sürat koşusu olmak üzere 6 motor beceri bağlamında ölçümlenmektedir.

Tüm bunlarla birlikte doğrudan ve yalnızca motor gelişimi ölçümlemeyi amaçlayan bu ölçme araçlarının yanı sıra Ankara Gelişim Tarama Envanteri, Gazi Erken Çocukluk Değerlendirme Aracı ve Denver-II Gelişimsel Tarama Envanteri başta olmak üzere pek çok gelişimsel değerlendirme aracı ile de bireylerin kaba ve ince motor becerileri ya da psiko-motor gelişim düzeyleri ile ilgili veri elde edilebilmektedir.