Kişiliğin Değerlendirilmesi
Kişiliğin Tanımlanması
Kişilik kavramı genel olarak, “bir bireyin sürekli ve ayırt edici duygu, düşünce ve davranış biçimlerinin ortaya çıkmasına etki eden psikolojik özellikler” olarak tanımlanmaktadır. Bu unsurların bir araya gelişi ve işlenişi de bireylerin sahip oldukları özelliklerinin birbirinden farklılaşmasına ve kişiliğin biricik, kişiye has bir özellik kazanmasına neden olmaktadır.
Kişiliğin Belirleyicileri
Kişiliğin oluşumunu etkileyen unsurlar iki ana kategoride ele alınmaktadır: Kalıtsal (mizaç) ve çevresel belirleyiciler (karakter). Kalıtsal özellikler doğuştan, genler vasıtasıyla bize aktarılan özelliklerdir. Karakter özellikleri topluma uyum çabaları sonucunda çevreden öğrenilmiştir. Kişilik doğuştan getirilen özellikler ile çevreden edinilen özelliklerin etkileşiminin bir ürünüdür.
Kişiliği Açıklamaya Yönelik Kuramlar
Biyolojik Yaklaşımlar
Biyolojik yaklaşımlar kişiliği üç temelde inceler: kalıtım, beynin işleyişi ve evrimsel özellikler. Kişiliğin beynin işleyişi, beyin bölgeleri, nörokimyasal süreçlerle ele alınması ise son zamanlarda beyin görüntüleme tekniklerini gelişmesiyle birlikte önem kazanmıştır. Evrimsel yaklaşım ise canlıların adaptasyon süreçlerine odaklanır.
Psikanalitik Yaklaşımlar
Psikanalitik yaklaşıma göre kişiliğin temelinde doyurulmamış ve bastırılmış dürtüler, korkular, kaygılar, arzular vb. yatar. Bu dürtüler bilinçten uzaklaşsa da davranışlarımıza yön veren temel güçleri oluşturur. Daha sonra Freud’u eleştiren takipçileri kişiliğin sosyal ve ilişkileri temele alan yönüne de vurgu yapmışlardır.
Bilişsel Temelli Yaklaşımlar
Bilişsel kuramlar insanın aktif olarak dünyayı anlamlandırma yollarına odaklanır. Bilişsel kuramlar psikanalitik ve davranışçı kuramların insanın özgür iradesini ve bilişlerini yok sayan tutumuna tepki olarak ortaya çıkmıştır. Önceki deneyimler “kişisel yapılar” olarak ifade edilir ve olaylara tepki verilirken bu yapılara uygun tepkiler ortaya konur.
Ayırıcı Özellik Yaklaşımları
Allport, ayırıcı özellik olarak nitelenen kişisel özelliklerin zaman içinde nispeten değişmeyen nitelikte olduğu ve nitelediği kişinin o özelliğe ne derece sahip olduğunu belirttiğini ifade etmiştir. Her insan farklı ayırıcı özelliklere ve bu özelliklerin farklı derecelerine sahip olduğu için kişiliğimiz eşsizdir. Daha sonra “faktör analizi” yöntemini kullanan bazı araştırmacılar Allport’un bu yaklaşımını geliştirmiş ve sistematik hale getirmiştir.
Kişiliğin Değerlendirilme sinde Kullanılan Teknikler
Kişiliğin değerlendirilmesinde kullanılan teknikler iki gruba ayrılır: Objektif teknikler ve projektif teknikler. Objektif teknikler, geçerlik ve güvenirlik düzeyleri yüksek, uygulama ve yorumlamada belli standartları olan tekniklerdir. Projektif tekniklerde kişinin iç dünyasını dışarıya yansıtacağı düşünülen resimler ya da yarım kalmış cümleler kullanılır. Ölçümlerin geçerlik ve güvenirlikleri oldukça düşüktür. Ancak birey hakkında daha derin ve standart testlerle ölçülemeyen özellikler hakkında bilgi edinilebildiği için yaygın olarak kullanılırlar.
Objektif Kişilik Testleri
Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri (MMPI)
Dünyada pek çok farklı dile çevrilmiştir. Test, toplam 566 maddeden oluşmaktadır. 3 geçerlilik ölçeği ve 10 klinik ölçeği vardır. MMPI 16 yaş ve üzeri yetişkinlere uygulanmaktadır. Klinik tanılama ve değerlendirmeler, işe alımlar, cezai ehliyetin olup olmadığının tespiti vb. durumlarında bu testten faydalanılmaktadır.
16 Faktör Kişilik Envanteri
Raymond Cattel, bütün insanların davranışlarının temelinde yer aldığını düşündüğü 16 ayırıcı özellik (faktör) tespit etmiş ve buna ilişkin ölçeğini (16PF) yayınlamıştır. Test, 17 yaş ve üstü yetişkinlere uygulanmaktadır. Kişinin özellikleri alınan düşük ya da yüksek puanlara göre değerlendirilir.
Hacettepe Kişilik Envanteri
Türkiye’de geliştirilmiş özgün bir testtir. 8 alt ölçek içerir. Test, bireyin kişisel yönü ve sosyal yönüne odaklanarak bireyin uyum düzeyini belirlemeyi amaçlar. Tüm ölçeklerin toplamı ise “Genel Uyum”u verir.
Projektif Testler
Rorschach Mürekkep Lekesi Testi
Rorschach tarafından geliştirilmiştir. Jung’un kelime çağrışım testinden etkilenmiştir. Testte 10 kart yer alır ve 7-70 yaş aralığındaki bireylerin kişiliklerinin analiz edilmesi ve klinik tanılamalarda kullanılmaktadır.
Tematik Algı Testi
Test 1930’lu yıllarda Henry Murray ve Christina Morgan tarafından geliştirilmiştir. Tematik Algı Testi üzerinde resimler bulunan 30 kart ve bir adet boş karttan oluşmaktadır. Kişiye resimler sırasıyla gösterilir ve resimlerin o anda bireyde uyandırdığı hislerle bir hikâye anlatması istenir.
Çocuklar İçin Algı Testi
Çocuklar İçin Algı Testi (CAT), Tematik Algı Testi ile aynı mantık çerçevesinde, çocuklarda kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Bu testte çocukların kendilerini daha rahat yansıtacakları düşünülerek insan figürleri yerine hayvan figürleri kullanılmıştır. CAT, çocuklarda beslenme problemleri, kardeş kıskançlığı, anne-babaya karşı tutumlar ve ebeveyn-çocuk ilişkileri ile ilgili sorunları değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır.
Bir İnsan Çiz Testi
Bu testin geliştirilmesinde ve yorumlanmasında farklı kuramcıların katkıları vardır. Uygulamada çocuğun önüne çizim için boş kağıtlar ve kalem konularak ondan tam bir insan resmi çizmesi istenir. Resimdeki figürün büyüklüğü, çizim sırası, resmin konumu, el, kol, göz, ayak vb. gibi organların orantısı gibi unsurlar değerlendirmede birer veri olarak kullanılır. Resimlerin değerlendirilmesi testin kataloğuna göre yapılmaktadır.
Louisa Düss Psikanalitik Hikâyeler Testi
Hikayelerin klinik anlamda kişiliğin değerlendirilmesi için kullanımı ise 1937 yılında Madeline Thomas ve 1940 yılında Louisa Düss ’ün yaptıkları çalışmalarla başlar. Düss’ün özgün çalışmasında 10 tane hikâye yer almıştır. 3-10 yaş arasındaki çocukların kişilik komplekslerini ortaya çıkarmak amaçlanır.
Cümle tamamlama Testleri
Bu testlerde tipik olarak cevaplayıcılara, kök olarak adlandırılan bir cümle başlangıcı verilir ve cümleyi kendilerine anlamlı gelen herhangi bir ifadeyle tamamlamaları istenir. Verilen cevapların tutumlar, inançlar, güdülenmeler ve diğer zihinsel durumlara işaret ettiğine inanılır.