Zehirlenmeler

GİRİŞ Türkiye’de meydana gelen zehirlenmelere ilişkin en kapsamlı veriler Sağlık Bakanlığımıza bağlı kısa adıyla UZEM olarak bilinen Ulusal Zehir Danışma Merkezi tarafından toplanmaktadır. Başta Acil Servis Polikliniklerinde çalışan hekimler olmak üzere isteyen herkese zehirler ve zehirlenmeler ile ilgili kaynak bilgiler sunulmakta ve gerektiğinde hastalar için Antidotlar da tedarik edilmektedir.

Beşerî İlaçlar

Asetaminofen (Parasetamol) ateş düşürücü ve ağrı kesici ilaçtır. Asetaminofen zehirlenmesinin son aşamalarında karaciğer nekrozu, sarılık, pıhtılaşma bozukluğu, böbrek yetmezliği gelişebilir. İlerleyen durumlarda ölüm çoklu organ yetmezliğine bağlı olarak görülür. Parasetamol zehirlenmesi için spesifik bir antidot (panzehir) olan N-Asetilsistein NAC’ın etkinliği, esas olarak glutatyon sentezini uyarma kabiliyetine dayanır.

Benzodiazepinler, merkezî sinir sisteminde GABA Gama amino bütirik asit etkinliğinin artmasıyla beraber MSS depresyonuna koma ve solunum durmasına neden olur. Hipotansiyon, bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu, ataksi ve bradikardi de görülebilir. Tedavisinde antidot olarak flumazenil uygulanmaktadır.

Pestisidler

Organofosforlu bileşikler ve karbamatlar geri dönüşümsüz olarak asetilkolinesteraz ve psödokolinesteraz enzimlerine merkezî ve otonom sinir sistemindeki sinapslarda ve sinir kas kavşaklarında bağlanarak asetilkolinin hidrolizini önlerler. Tedavisinde antidot olarak Atropin ve Pralidoksim kullanılmaktadır.

Evlerde Kullanılan Kimyasal Maddeler

Evlerde kullanılan kimyasal maddelere bağlı en sık görülen zehirlenme etkenleri arasında çamaşır suyu, korozif yakıcı maddeler ve deterjanlar yer almaktadır.

Endüstriyel Kimyasal Maddeler

Karbonmonoksit: Yapısında karbon taşıyan bileşikler tam yanmadığında CO (karbonmonoksit) gazı açığa çıkararak zehirlenmelere neden olur. Dokulardaki kısmi oksijen basıncının azalması sonucu hipoksi gelişir, sitokrom oksidaz enziminin baskılanması hipoksiyi daha da artırır. Ciddi hayati tehlike durumlarında antidotu %100 normobarik ve/veya hiperbarik oksijen tedavisi vermektir.

Metanol: Kaçak olarak üretilen sahte kolonya, rakı ve diğer alkollü içkiler ile sanayide boya çıkarıcılar, vernik gibi sıvılar içerisinde kullanılan metanolün vücuda girdikten sonra alkol dehidrogenaz enzimi yardımıyla formik asit metabolitinin oluşması sonucu metabolik asidoza ve retina üzerinde doğrudan toksik etki ile körlüğe sebep olmaktadır. Tedavisinde antidot olarak kullanılan fomepizol, alkol dehidrogenaz enziminin inhibitörü olarak formik asit oluşumunu önler. Ayrıca etanol uygulanması da alkol dehidrogenaz enzimine metanolden daha hızlı bağlanarak formik asit oluşumunu engellemede etkilidir.

Cıva: Genellikle cıva, sülfit gruplarıyla kovalan bağla bağlanarak sülfidril enzimlerinin fonksiyonlarını bozarak etki gösterir. Tedavisinde antidot şelatör olarak DMSA (Dimerkaptosüksinik asit), BAL (British Anti-Lewisite) veya Penisilamin kullanılmaktadır. Ancak organik cıva zehirlenmesinde BAL (British Anti-Lewisite) kullanılmaz.

Arsenik bir ağır metal olup gaz, organik ve inorganik olmak üzere birden fazla formda bulunur. Arsin olarak bilinen gaz formundan sonra da inorganik formu arsenit (Ar3+) veya arsenat (Ar5+) en fazla zehirli etkiye sahiptir. Tedavisinde antidot şelatör olarak DMSA (Dimerkaptosüksinik asit), BAL (British Anti-Lewisite) veya Penisilamin kullanılmaktadır.

Gıdalar

Mantar Zehirlenmeleri: Siklopeptid yapısındaki Amatoksin içeren zehirli mantarlar RNA Polimeraz enzimini inhibe ederek karaciğer ve böbrek yetmezliğine yol açar. Muskarin içerenler ise muskarinik kolinerjik reseptörleri uyararak asetilkolinin oluşturduğu etkilere benzer kolinerjik etkiler hipotansiyon, bulanık görme, miyozise neden olur. Tedavisinde antidot olarak Silibinin uygulanmaktadır. Amatoksinin karaciğerler üzerindeki etkisini hücre içine girişini azaltarak sağlamaktadır.

Botulismus Zehirlenmeleri: Ülkemizde genellikle evlerde uygunsuz hazırlanan konservelerde üreyen Clostridium botulinumbakterisinin ürettiği çoğunlukla A, B ve E tipi botulinumtoksininin periferik sinir sistemi ve kafa çiftlerinde presinaptik kolinerjik sinir uçlarından asetilkolinin salınımını engellemesi sonucu bulantı, kusma, çift görme, pitozis, midriyazis, ağız kuruluğu, yutma güçlüğü ile seyreden; sonuçta solunum kaslarının felci ve solunum durması ile neticelenen zehirlenmelerdir. Tedavisinde antidot olarak 3 veya 7 Polivalanlı Botulinum Antitoksini uygulanmaktadır.

Zehirli Hayvan Isırma ve Sokmaları

Yılan ısırıkları: Hastaların büyük çoğunluğunda ısırma izleri, ödem, güçsüzlük, ağrı, aşırı terleme, baş dönmesi görülmektedir. Laboratuvar bulguları arasında ise trombositopeni, anemi, PT ve PTT uzaması, fibrinojende azalma ve fibrin ürünlerinde artış, myoglobinüri, hematüri, hemoglobinemi görülebilmektedir. Tedavide ısırılan bölge su ve sabunla yıkanır, kesilmez emilmez veya turnike uygulanmaz, acil ve destekleyici tedavinin yanında Polivalan Yılan Antivenomu antidot olarak uygulanmaktadır.

Akrep Sokmaları: Androctonus crassicauda akrep türleriGüneydoğu Anadolu bölgesinde rastlanılan türdür. Akrep zehri genellikle karmaşık bir mukopolisakkarit yapıya sahip olmakla beraber hyaluronidaz, fosfolipaz, asetilkolinesteraz ve nörotoksinleri de içermektedir. Özellikle Na+, Cl-, K+ ve Ca2+ iyon kanallarını etkiler. Otonom sinir sistemi ile periferik duyu ve motor sistemlerinde aşırı uyarılmaya neden olur. Tedavi yaklaşımında acil ve destekleyici tedavi yanında Akrep antivenomu antidot olarak uygulanmalıdır.

Antidotlar (Panzehirler)

Zehirlenme olgularında kullanılan ve ülkemizde bulunan antidotlar zehirlenmelerle ilgili tüm vakalarda temin edilebilmektedir.