Adölesanlarda Kişilik Gelişimi

Kişilik İle İlişkili Temel

Geçmişten günümüze kadar kişilik ile ilgili insanı anlamak ve tanımak için birçok tanım ve sınıflama yapılmıştır. En yalın anlamıyla kişilik; bireyi tanımlayan özellikler bütünüdür. Kişilik gelişimini biyolojik, ailesel, sosyal, kültürel faktörler, coğrafi özellikler ve kitle iletişim araçları etkilemektedir. Benlik, mizaç, karakter ve kimlik kavramları ile kişilik her ne kadar benzer gibi görünse de farklı şeyleri ifade etmekedirler.

Benlik: Bireyin kendisini nasıl görüp değerlendirdiğine ilişkin kendini algılama biçimidir.

Mizaç: Bireyin doğuştan getirdiği özellikler olup kişiliğin biyolojik yönüdür.

Karakter: Kişiliğin ahlaki yönüdür ve çevresel faktörlerden etkilenir.

Kimlik: Sadece adölesan dönemde başlayan ve biten bir süreç olmayıp, bireyin kendisini tanımasında kendi benliğin çeşitli yönlerini bütünleştirmesidir.

Kişilik İle İlişkili Kuramlar

Kişilik kuramları, insan davranışlarını açıklamaya çalışırlar ve bilimsel olarak test edilebilir özelliktedirler. Her bir kuramcı farklı bakış açısıyla kişiliği tanımlamaya çalışmıştır.

Benlik İle İlgili Kuramlar

Sembolik Etkileşimcilik: Bu yaklaşıma göre bireyler benliklerini etkileşimler yoluyla kazanırlar.

Ayna Benlik: Benliğin çevredeki insanların tepkileri ve değerlendirmeleri sonucu oluştuğu ileri sürülmektedir.

Bağlanma: Bu kuramda bebek ve bakıcısı arasındaki ilişkinin niteliğine dikkat çekilmektedir. Bebeğin bakıcı ile güvenli bir ilişki kurmasının hem bebekte güvenlik duygusunun gelişimine katkı sağalayacağı hem de çevresindeki diğer bireylere güvenmesini sağlayacağı öne sürülmektedir.

Kimlik İle İlgili Kuramlar

Psikososyal Kuram: Erikson tarfından geliştirilen bu kuramda yaşam sekiz evrede ele alınmaktadır. Her evrede bireylerin yerine getirmesi gereken gelişimsel görevleri vardır. Adölesan dönem bu kurama göre kimlik kazanımına karşı kimlik karmaşasıdır. Adölesan için yerine getirilmesi gereken gelişimsel görev kim olduğunu keşfetmesi ve kimliğini kazanmasıdır. Adölesan, bu evrede rollerini sağlıklı bir biçimde yerine getirir ve yaşamda izleyeceği olumlu bir yola ulaşırsa olumlu bir kimlik kazanır. Bunu başaramazsa kimlik karmaşası gelişir.

Kimlik Statüleri Kuramı: Marcia tarafından geliştirilen bu kuram Erikson'un kuramı üzerine temellendirilmiştir. Dört kimlik statüsü ileri sürmüştür. Bunlar; Başarılı kimlik, askıya alınmış kimlik, dağınık kimlik, ipotekli kimliktir.

Sosyal Bilişsel Kimlik Stilleri Modeli: Bu modele göre üç farklı kimlik stili tanımlanmıştır. Bunlar; kaçınma yönelimli kimlik, bilgi yönelimli kimlik, norm yönelimli kimlik'tir.

Kimlik gelişiminde süreç yaklaşımı: Marcia’nın kimlik modelini temel alarak sürece odaklanan Beş Boyutlu Kimlik Biçimlenmesi Modeli ve Üç Boyutlu Kimlik Modeli geliştirilmiştir.

Anlatısal Kimlik Yaklaşımı: Bu yaklaşım bireye hikayeci gözüyle bakmakta ve kimliğin tüm yaşamı kapsayan bir hayat hikayesi olduğunu kabul etmektedir. Bireylerin geçmiş yaşantılarını gözönüne alarak o ana kadar olan yaşam hikayelerini düşünerek ve yazarak kendi yaşamlarının farkına varabileceklerini ileri sürmektedirler.

Kişilik İle İlgili Kuramlar

Psikoanalitik Kuram

Freud bu kuramını üç kuram üzerinden açıklamıştır: Topografik model, yapısal model, psikoseksüel model.

Topografik Model: Buzdağı modeli olarak da bilinen topografik modele göre kişilik, bilinç, bilinç öncesi ve bilinçdışı olmak üzere üç düzeyde ele alınmaktadır.

Yapısal Model: Bu modelde Freud, kişiliğin biyolojik temele dayandığını, id, ego ve süper ego olmak üzere üç yapıdan oluştuğunu, bu yapıların birbirleriyle sürekli iletişim halinde olduklarını belirtmektedir.

Psikoseksüel Kuram: Psikoseksüel gelişim kuramına göre her bir psikoseksüel evre içinde çocuğa haz veren bölgeyle ilgili haz yaşantılarının aşırı ya da yetersiz olması o döneme saplanma ile sonuçlanmaktadır. Bu evreler; oral, anal, fallik, gizil ve genital dönemdir. Adölesan dönem genital dönemde ele alınmaktadır.

Sosyal Bilişsel Kuram: Bu kuram çerçevesinde Sosyal Öğrenme Kuramı ele alınmaktadır. Bu kuram konusunda en bilinen kişi Albert Bandura'dır. Bandura bireyin kişiliğinin yapısını Karşılıklı Belirleyicilik Modeli ile açıklamaktadır. Bu modele göre kişiliğin yapısını kişisel faktörler, davranışsal örüntüler ve çevresel olaylar olmak üzere üç farklı öğe şekillendirmektedir.

Hümanistik Kuram

Bu kuram kişilik gelişiminde bireyin çevreyi nasıl algıladığı ve yorumladığı ile ilgilenir. Bu yaklaşımın öncüleri Abraham Maslow ve Carl Rogers’tır.

Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi Kuramı: Maslow’un kuramında kişiliğin olgunlaşma sürecinde hiyerarşik ihtiyaçlar ile çevre ilişkileri ve uyumun önemli rol oynadığını ifade etmektedir. İnsan ihtiyaçları, temel ihtiyaçlar ve üst düzey ihtiyaçlar olmak üzere ikiye ayrılmaktadırlar. Öncelik sırasına göre karşılanması gereken ihtiyaçlar sırasıyla; fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyacı, sevgi ve ait olma ile saygı ihtiyacıdır. Bireyin ihtiyaçlarının karşılanmasını sağlıklı bir çevre desteği ile gerçekleşiyorsa bireyin kendini gerçekleştirme de gerçekleşecektir.. Kendini gerçekleştirme ihtiyacını karşılayan bireyin de kişilik gelişiminin sağlıklı olacağı kabul edilmektedir.

Rogers’ın Hümanistik Kuramı: Rogers, doğumdan yetişkinliğe kadar herhangi bir kişilik gelişim aşamasından bahsetmemiş ancak bir çocuğun koşulsuz kabulünün önemli olduğunu belirtmiştir. Rogers kabulü ilgi, sevgi, şefkat, bakmak, yetiştirmek gibi kavramların hepsini kapsayan geniş bir kavram olduğunu ifade etmektedir. Küçük bir çocuğun iki temel ihtiyacı olduğunu, bunlardan birinin başkalarının onu kabul etmesi, diğerinin ise kendini kabul ihtiyacı olduğunu vurgulamaktadır.

Özellik Kuramları

Özellik kuramları bireyler arası farklılıklara faklılıklara odaklanmaktadır. Allport’la başlayan Cattel ve Eysenck ile devam eden ayırıcı özellik çalışmaları, Robert McCrea ve Paul Costa’nın çalışmaları ile yeni bir noktaya taşınmış ve Beş Faktörlü Kişilik Modeli’ni geliştirmişlerdir.