Adolesan Dönemde Sağlığı Koruma ve Geliştirme
Adolesanlarda ortaya çıkan önemli hastalık ve ölüm nedenlerinin çoğu korunabilir ve önlenebilir davranışsal, sosyal, çevresel sorunlar nedeniyledir. Yetişkinlik döneminde görülen birçok sağlık sorunu (tütün kullanımı, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar, kötü beslenme ve egzersiz alışkanlıkları vb.) adolesan dönemde kazanılan yaşam biçimi davranışları ile ilişkilendirilmektedir.
Sağlığı Koruma ve Geliştirmede Anahtar Kavramlar
Sağlığı koruma hastalığın ve/veya engelliliğin etkisini ortadan kaldırmayı veya bunların etkisini en aza indirmeyi, bunlar mümkün değilse hastalık ve/veya engelliliğin ilerlemesini geciktirmeyi amaçlayan faaliyetler olarak tanımlanmaktadır.
Sağlığı geliştirme bireyleri ve kurumları bilgilendirmeyi, etkilemeyi ve desteklemeyi böylece zihinsel ve fiziksel sağlığı etkileyen konularda bireylerin daha aktif rol ve sorumluluk almalarını amaçlayan stratejilerdir.
Sağlıklı yaşam biçimi, bireyin hastalıklardan korunma ve sağlıklı kalma amacına yönelik inandığı ve uyguladığı davranışların tamamı olarak tanımlanmaktadır.
Sağlık okuryazarlığı “sağlıkla ilgili bilgilerin okunması ve anlaşılması için gerekli temel becerilerden farklı olarak, bireylerin sağlığını geliştirmesi ve iyi sağlık halini sürdürebilmesi için sağlıkla ilgili bilgiye ulaşması, anlaması ve kullanması için gerekli olan bilişsel ve sosyal beceriler” olarak tanımlamaktadır.
Adolesan Dönem Sağlık Sorunları
Adolesan dönemde meydana gelen nörobiyolojik değişiklikler adolesanı yeni deneyimler arama ve çevrelerini anlamlandırma, risk alma yoluyla bağımsızlık ve öz kimlik gelişimlerini artırma çabaları açısından etkilemektedir. Adolesanda risk alma davranışları normal olsa da diğer insanlardan daha fazla risk almaktadırlar. Bu davranışlar sadece adolesanın kendi sağlığını tehdit etmekle kalmayıp aynı zamanda başkalarını da tehlikeye atabilmektedir. Adolesanların riskli sağlık davranışlarını etkileyen birçok unsur bulunmaktadır. Yapılan araştırmalarda adolesanın cinsiyeti, yaşı, aile yapısı gibi sosyodemografik faktörler ve öz yeterlilik, benlik saygısı gibi psikososyal faktörlerin adolesan sağlığını olumlu veya olumsuz etkilediği belirtilmektedir. 15-19 yaş grubu adolesan kadınlarda maternal sorunlar, kendine zarar verme, trafik kazaları, erkeklerde trafik kazaları, kişlerarası şiddet ve kendine zarar verme ill üç sıradaki ölüm nedenidir.
Kanıta Dayalı Uygulamalarla Adolesan Sağlığını Koruma ve Geliştirme
Adolesan dönemde sağlığı koruma ve geliştirmede sekiz önemli sorun vardır. Bunlar: Yaralanmaların önlenmesi, mental sağlık ve iyiliğin artırılması, cinsel ve üreme sağlığının geliştirilmesi, ana sağlığı, beslenme, madde bağımlılığı, bulaşıcı hastalıklar ve ağız-diş sağlığıdır.
Yaralanmaların Önlenmesi: Dünyada özellikle 5-18 yaş grubunun yaralanmaları en fazla dikkat çeken sorunlar arasında tartışılmaktadır. Yaralanmalarda ölümle sonuçlanabilen en baştaki beş neden trafik kazaları, boğulma, zehirlenme, yanıklar ve düşmelerdir. Yaralanmaların klinik değerlendirmesi ve yönetimi; tanılama, müdahale ve bakımını yapma, sağlık eğitimi, yakın partner şiddeti ve cinsel saldırının engellenmesi çalışmaları yapılmalıdır.
Mental Sağlık ve İyiliğin Artırılması: Depresyon, anksiyete bozuklukları, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, duygu durum bozuklukları, madde kullanımı, intihar eğilimli davranış, saldırgan / yıkıcı davranış gibi sorunlar adolesan ve gençlerde uyum sorunlarının önde gelen nedenlerdir. Bu sorunlara yönelik müdahaleler, farmakoterapi, psikolojik ve bilişsel terapilerler adolesan dönemde sağlığı koruma ve geliştirmede kanıta dayalı yararı gösterilmiştir.
Cinsel ve Üreme Sağlığının Geliştirilmesi: Bu dönemde erken yaş gebelikleri ve çocuk doğumu, güvenli ve yasal olmayan abortuslar, cinsel yolla bulaşan infeksiyonlar ve infertilite gibi sorunlarla karşılaşılmaktadır. Kapsamlı cinsellik eğitimi, cinsel risk davranışlarını değiştirmeye yönelik müdahaleler, cinsel yolla bulaşan hastalıkların tedavisi ve yönetimi yapılmalıdır.
Ana Sağlığı: Dünyada 18 yaş altındaki her beş kadından birinin çocuğu vardır. Erken evlilikler erken gebelik ve kötü üreme sağlığı sonuçları için risk faktörüdür.
Beslenme: Adölesan dönemde büyüme ve gelişmenin hızlanması bu dönemdeki beslenme gereksinimlerini etkilemektedir. Sağlıklı beslenmeyi sağlayacak alışkanlıkların kazandırılmasına çaba harcanmalıdır.
Madde Bağımlılığı: Sigara/tütün kullanımı, alkol kullanımı, uyuşturucu kullanımı ve kombine madde bağımlılığı adolesan dönemin önemli halk sağlığı problemlerindendir. Aile, okul ve toplum temelli uygulamalar yapılmalıdır.
Bulaşıcı Hastalıklar: Adolesanın riskli davranışları nedeniyle bulaşıcı hastalıklar açısından sağlık sorunlarında artma görülebilmektedir. Bu hastalıkların erken tanı ve tedavisi, sağlığın korunması ve geliştirilmesi yönünde izlenmesi önemlidir.
Ağız-Diş Sağlığı: Adolesanlarda ağız-diş sağlığına bağlı yaşam kalitesi değişmektedir. Sorunları erken evrede belirleme, önleme ve tedavi, eğitim, danışmanlık çalışmaları önemlidir.
Sağlığın koruma ve geliştirmenin temel stratejisi olarak başta eğitim olmak üzere, destekleyici ve sağlıklı çevreler oluşturmak, bireylerin kendi sağlık sorumluluklarını almasını, sağlıklı yaşam biçimi davranışları ve sağlık okuryazarlığı kazanmasını sağlamak, aile-akran-okul-toplum temelli uygulamalar yapmak, yasal düzenlemeler, politika oluşturmak, bireysel becerileri geliştirmek, sağlık hizmetlerine ulaşımı artırmak gerekmektedir.