Mikroskop Bilgisi ve Teknikleri

Embriyoloji canlı oluşumunu ve gelişimini inceleyen bilim dalını ifade eder. Embriyonal devre zigot oluşumundan organların şekillenmesine kadar devam eder, canlı embriyo olarak adlandırılır. Organların meydana gelmesinden doğuma kadar olan fötal devredir, canlıya fötus denir.

Spermatogenezis ve Spermatozoon

Spermatogonyumlar mayoz bölünme ile olgun erkek eşey hücresi spermatozoonu meydana getirir. Spermatogenezis olarak adlandırılan bu süreç;

1. Çoğalma

2. Büyüme

3. Olgunlaşma

4. Başkalaşma evrelerini kapsar.

Spermatozoonlar, kendilerini besleyen ve destek olan sertoli hücrelerinin sitoplazmalarıyla kuşatılmıştır.

Ovogenezis ve Ovum

Olgunlaşmamış dişi eşey hücrelerinin (ovogonyum) olgunlaşmaya kadar geçirdiği aşamalar ovogenezis olarak adlandırılır. Ovaryumda folikül denilen yapılarda gerçekleşen ovogenezis doğumdan önce başlar, puberte ile devam eder. Ovogonyumlar mitoz ile çoğaldıkları evre çoğalma evresidir. Ovogonyumların her birinin büyüdüğü evre büyüme evresidir. Bu evrede oluşan hücreler primer ovositovosit I olarak adlandırılır. Puberte ile birlikte foliküle bundan sonra primer folikülü denir. Ovositin etrafında ise zona pellusida adı verilen saydam bir katman oluşur.

Folikül gelişimleri tamamlandıktan sonra ovosit I olgunlaşma evresine girer. İki hücre meydana gelir. Büyük olanı sekunder ovosit-ovosit II, küçük olanı birinci polar cisimcik (polosit I) olarak adlandırılır. Ovulasyonu takiben ovosit II’nin, spermatozoon tarafından döllenmesi söz konusu olursa, ovum meydana gelir. Ayrıca ikinci polar cisimcik (polosit II) oluşur.

Ovum, büyük bir hücredir. Ovumun hücre membranın etrafında zona pellusida, bunun etrafında ışınsal tarzda dizilim gösteren korona radiyata denilen bir katman bulunur.

Genital Siklus

Puberteye ulaşan canlıda, ovaryumlarda meydana gelen değişikliğe ovaryal siklus ya da ovaryum siklusu, uterusta meydana gelene ise uterinal siklus ya da endometriyal siklus adı verilir. Bu iki siklusa genital siklus ya da üreme siklusu denir.

Hayvanların puberteye ulaşmasıyla hipotalamustan salgılanan GnRH (gonodotropin salgılatıcı hormun) hipofizin ön lobundan FSH ve LH salgılatır. FSH foliküllerin gelişimini başlatır. Foliküllerin yapısında bulunan granuloza hücreleri, östrojen hormonu salgılar.

LH’ın artmasıyla graaf folikülü patlar ve içindeki ovosit, ovidukta atılır. Ovulasyon olarak adlandırılan bu olayı takiben graaf folikünün yerinde sarı renkli bir cisimcik oluşur ki bu yapıya korpus luteum adı verilir. Korpus luteum gebelik şekillenirse kalıcı olur ve korpus luteum gravidatis (gebelik korpus luteum’u) olarak adlandırılır. Gebelik şekillenmediğinde geçici oluşan korpus luteum’a korpus luteum periyodikum, korpus luteum’un gerilemiş haline korpus albikans adı verilir. Korpus luteum’dan progesteron denilen hormon salgılanır.

Döllenme (Fertilizasyon)

Dişi eşey hücresinin (ovosit) erkek eşey hücresi (spermatazoon) ile birleşmesi olayına döllenme (fertilizasyon) denir.

Dişi genital kanalına bırakılan spermatozoon dölleyebilme yeteneğine uterus ve tuba uterina’dan geçerken burdan salınan salgılar ile kazanır ki bu olaya kapasitasyon denir. Kapasitasyonunu tamamlamış olan spermatozoonlar, ovosit II’yi yakalarlar. Ve spermatozoonlarda akrozom reaksiyonu başlar. Bu olay spermatozoonun zona pellusidayı delmesini ve ovosit II’nin içine girmesini kolaylaştırır. Ovosite girmeyi başaran spermatozoonun çekirdeği ovumun çekirdeği ile birleşir. Bu olaya karyogami denir. Bu birleşmeyle zigot oluşur.

Bölünmeler

Zigotun mitozlarla bölünerek çoğalmasına bölünme- yarıklanma denir. Bölünme sonucu oluşan her bir yavru hücreye blastomer adı verilir. Yumurta hücrelerinin sitoplazması ve içerdiği besin olan vitellus düzeyi hayvan türlerine göre değişiklik gösterir. Buna göre oluşan yumurta tipleri;

• Oligolesital yumurta tipi
• Mesolesital yumurta tipi
• Sentrolesital yumurta tipi
• Polilesital yumurta tipidir.

Memeli Hayvanlarda Bölünmeler ve Gelişmeler

Oligolesital tipteki memeli hayvanların zigotunda total ekual bölünmeler görülür. Sonunda ortaya çıkan bu blastomer topluluğuna morula denir. Hücrelerde erimeler başlar ve sonunda morula boşluğu şekillenir. Bu boşluk genişler ve blastosöl adını alır. Bu aşamaya blastula-blastosist denir. Hücreler yumru şeklinde bir hücre topluluğu embriyonik düğüm (embriyoblast) meydana getirir. Gastrula evresinde embriyoya ait üç temel yaprak (embriyonal yapraklar) olan ektoderm, endoderm ve mezoderm şekillenir.

Kanatlı Hayvanlarda Bölünmeler ve Gelişmeler

Polilesital tipteki kanatlı ovositi farklı olarak;

• Yumurta sarısı
• Yumurta akı
• Kabuk altı iç ve dış zarlar
• Kütikül
• Kabuk ile sarılmışlardır.

Ovidukt, yumurta sarısının geçtiği ve yumurtaya ait diğer bölümlerin yapıldığı uzun ve kıvrımlı bir kanaldır.

1. Ovule olan yumurta hücresini yakalayan yumurta kanalının ağız bölümü (infundubulum)

2. Yumurta akı ve şalazın oluştuğu bölüm

3. iç ve dış zarların yapıldığı isthmus bölümleri vardır.

Kanatlılarda yumurta hücresi birden fazla spermatozoon tarafından döllenebilir (Polispermi). Ancak bir tanesi karyogami gerçekleştirerek zigot oluşturabilir.

Oluşan blastomerlerin yaptığı hücre kümesine Morula denir. Blastomerler saldıkları enzimlerle vitellusu eriterek morula boşluğunu meydana getirir. Bu boşluk genişleyerek blastosöle dönüşür. Blastosölü çevreleyen blastomerlere blastoderm adı verilir. Bu aşamada yumurtaya üstten bakıldığında orta kısmın saydam (area pellusida), kenar kısımların koyu (area opaca) olduğu gözlenir. Kanatlılarda gastrosöl şekillenmez. Embriyonun gelişeceği disk şeklindeki alana diskus embriyonalis denir. Diskin kaudal ucundan sulkus primitivus gelişir ki mezoderm bu oluğun tabanından gelişir.