Duyu Organları Fizyolojisi

Duyu, çevreden ve iç ortamdan gelen uyarımların algılanmasıdır. Uyarımların alınması ve sinirsel impulsa dönüştürülmesi reseptörler tarafından gerçekleştirilir.

Dokunma Duyusu

Temas, basınç, soğuk, sıcak, ya da cisimlerin yüzeysel özellikleri gibi pek çok bilgi dokunarak algılanabilir. Deride söz konusu uyarımları algılayan 7 reseptör türü vardır. Bunlar; Serbest sinir uçları, Merkel diski, Meissner cisimciği, Ruffini organı, Pacini cisimciği, Kıl kökü pleksusu ve Krause bulbusu şeklinde tanımlanmıştır.

Görme Duyusu

Gözün Yapısı

Göz dıştan içe doğru sklera, uvea ve retina olmak üzere üç katmandan oluşur. Sklera gözü koruyan katmandır. Gözün ön tarafında saydamlaşarak korneayı oluşturur.

Skleranın altında uvea yer alır. Uvea gözü besleyen damarların ve siyah renkli pigmentlerin olduğu tabakadır.

Gözün ön kısmında iris ve lens yer alır. İristeki kaslar pupillanın daralıp genişlemesini, dolayısıyla lense gelen ışık miktarını ayarlar.

Lens göze gelen ışığın kırılmasını ve retina üzerine odaklanmasını sağlar.

Retinanın Yapısı

Retinada çomak ve koni olarak isimlendirilen iki farklı fotoreseptör hücre vardır. Bu hücreler göze gelen ışığı sinirsel impulsa dönüştürür. Çomak hücreler ışığa, koni hücreler renklere duyarlıdır. İnsanlarda üç tip koni vardır.

Hayvanlar renkleri retinalarındaki koni tiplerine bağlı olarak algılar. Kedi köpek, at, inek gibi çiftlik hayvanlarının retinasında iki tip koni olduğu için bazı renkleri tam olarak ayıramaz.

Kuşlarda ve sürüngenlerde ise retinada 5 farklı koni olduğu için ultraviyole renkleri de görebilir.

Pekten Okuli

Kuşlarda ve bazı sürüngenlerde pekten okuli denilen bir yapı vardır. Gözün beslenmesine, pH’sının ayarlanmasına ve net bir görüntü oluşmasına katkı sağlar.

Görüntünün Oluşması

Retinada ışınlar ters görüntü oluşturur. Oluşan görüntü fotoreseptörlerle sinirsel impulsa dönüştürülerek, optik sinirle beyinin oksipital lobuna iletilir. Burada ters görüntü düzeltilerek görme olayı gerçekleşir.

Hayvanlarda Gözlerin Konumu ve Görüş Açıları

Gözler av hayvanlarında yanlarda, avcı hayvanlarda ise yüzün ön tarafında yer alır.

Av konumunda olan hayvanlarda panaromik görüş açısı büyüktür. Bu sayede farklı yönlerden yaklaşan düşmanı rahatlıkla görür. Avcı hayvanlarda ise binoküler görüş açısı büyük olduğu için mesafe ve derinlik iyi algılanır.

Niktitans Membran

Bazı hayvanlarda alt ve üst göz kapağına ek olarak niktitans membran denilen bir zar vardır.

Niktitans membran açılıp kapandıkça korneanın temizlenmesini, kayganlaşmasını ve korunmasını sağlar.

İşitme Duyusu

İşitme ortamdaki seslerin algılanmasıdır. Dalgalar halinde yayılan sesler iç kulakta sinirsel impulsa dönüştürülerek, beyindeki işitme merkezi tarafından anlamlandırılır.

Dış kulak

Dış kulağın temel fonksiyonu ortamdaki seslerin alınması ve güçlendirilerek orta kulağa iletilmesidir. Sesin geldiği yönün saptanmasına da yardım eder.

Orta kulak

Memelilerde orta kulakta çekiç, örs ve üzengi kemikleri vardır. Kanatlılarda ise üçünün birleşiminden oluşan kolumella vardır. Kulak zarı ses dalgalarını titreşime dönüştürür. Orta kulak titreşimin şiddetini ayarlayarak iç kulağa iletir.

İç kulakta işitme ve denge ile ilgili iki organ vardır. Koklea işitmeyle, vestibular organ dengeyle ilgili faaliyetleri yürütür.

Koklea

Koklea salyangoza benzeyen kemiksel yapıdır. Salyangozun enine kesitinde, üst üste sıralanmış üç boşluk görülür. Orta boşluktaki korti organında ses dalgalarını sinirsel uyarıma dönüştüren tüy hücreleri bulunur.

Yüksek frekanslı sesler korti organının başlangıç kısmındaki, düşük frekanslılar sesler ise son kısmındaki tüy hücrelerini uyarır. Böylece farklı frekanstaki sesler birbirinden ayırt edilir.

Denge Duyusu

Denge; vücudun statik ve dinamik olarak uyum içinde çalışması, kafanın yukarda, ayakların aşağıda olmasıdır. Dengenin sağlanması için vestibular organdan beyindeki denge merkezlerine sürekli bilgi gelir

Vestibular organ yarım daire kanalları ve otolit organdan oluşur.

Yarım daire kanalları dinamik dengenin sağlanmasında görevlidir. Kafanın dairesel hareketlerini algılar.

Vestibular organda kafanın yer çekimine karşı olan hareketlerini ve ani hızlanma ve yavaşlamasını algılayan sakkul ve utrikul denilen yapılara sahiptir.

Tat Alma Duyusu

Tat alma; besinlerin bazı niteliklerinin ağızdaki tat alma reseptörlerince algılanmasıdır. Tat alma reseptörleri insanlarda çoğunlukla dil üzerinde bulunmasına rağmen, bazı hayvanlarda yutak ve yanaklara da yayılmıştır.

Tat alma hücrelerinde çok sayıda kimyasal maddeye spesifik reseptör olmasına rağmen, alınan tatlar acı, tatlı, ekşi, tuzlu ve umami olarak 5 grupta tanımlanır. Karnivorlarda tat reseptörü sayısı omnivor ve herbivorlara göre daha azdır.

Koku Alma Duyusu

Koku alma, ortamdaki uçucu kimyasalların algılanmasıdır. Burundaki koku epiteli tarafından algılanır.

Koku alma duyusu hayvanlarda beslenme, eş bulma, yavru bakımı, hayatta kalma gibi pek çok faaliyette oldukça önemlidir.

Vomeronazal Organ

Çoğu hayvanda bulunan ikinci koku alma organıdır. Feromon denilen ve türdeşler tarafından salgılanan kokuların alınmasını sağlar.

Hayvanlarda Manyetik Alanın Algılanması

Bazı basit yapılı canlılar ve omurgalılar dünyanın manyetik alanı alıgılar. Omurgalılarda manyetik alanın algılanması, vücudun belirli yerlerinde bulunan kriptokrom denilen proteinler ve manyetit denilen bileşik sayesinde olur. Özellikle göç eden hayvanlar rotalarını bulmak için dünyanın manyetik alanını kullanır.

Kızılötesi Işınların Algılanması

Bazı soğukkanlı hayvanlar kızılötesi ışınları görebilir. Özellikle gece avlanan bazı zehirli yılanlarda göz ile burun deliği arasında küçük bir kuyucuk vardır. Bu kuyucuk ısı değişimlerini algılayan bir sensor gibi çalışır. Yılanlar sıcak kanlı hayvanların yaydığı kızılötesi ışınları bir termal kamera gibi algılayarak gece karanlığında avlarının yerini belirler.