Hormonlar
Hormon terimi Yunancada “uyandırmak” veya “harekete geçirmek” anlamını taşır.
Bilimsel bir tanımlama ile hormonlar; çok hücreli organizmalarda bir salgı bezi hücreleri tarafından, bir hedefi (doku, organ, vs.) uyararak fizyolojik (büyüme, sindirim, metabolizma, vs.) ve bireysel davranışları (cinsiyet, gebelik, heyecan, vs.) düzenlemek amacıyla kan veya dolaşım sistemine salınan ve ulaştığı hedefte bir sinyal oluşturan moleküllerdir. Hedef doku veya organın bu hormonun varlığını fark ederek cevap meydana gelmesi hassas sistemler tarafından gerçekleşmektedir. Bu hassas hücresel algı sisteminden biri de hücrenin belirli yerlerinde bulunan, tanıyıcı veya bağlayıcı özellikte ve glikoprotein yapısındaki reseptörlerdir.
Hormonların etki şekilleri gruplandırıldığında;
- Endokrin Etki
- Parakrin Etki
- Otokrin Etki
- Nörokrin Etki
- Nöroendokrin Etki
- Nörotransmisyon
Hormonların vücuttaki görevleri genel olarak sıralandığında;
- Vücut sıvı dengesinin sağlanması
- Büyüme ve gelişme
- Üreme
- Metabolizma faaliyetleri
- Çevresel koşullara karşı adaptasyon ve yanıttır.
Hormonlar hücre içinde yapılarına göre çeşitli şekillerde sentezlenirler. Örneğin protein yapısında olanlar öncü moleküller şeklinde sentez edilirler (prehormon ve prohormon). Hormon gereken etkiyi oluşturduktan sonra kan ve hücrelerdeki çeşitli enzimler tarafından yıkılma, karaciğerde metabolize edilme, başka bir hormona dönüştürme veya idrarla atılma gibi akıbetlere uğrarlar.
Hormon işleyişi geri bildirim (feedback) mekanizmaları ile düzenlenir. Bu düzenlemeler artırıcı veya salgılatıcı pozitif geri bildirim ile durdurucu veya inhibe edici olarak negatif geri bildirim olarak adlandırılırlar. Bu mekanizmalar bazen birbirini tekrarlayan döngüler hâlinde ilerler ve bu şekilde sonu gelmeyen bir çember sistemi meydana gelir.
Hormonlar yapılarına göre;
- Peptit yapılı
- Protein yapılı
- Glikoprotein yapılı
- Aminoasit türevi
- Steroid yapılı
- Eikosanoidler
- Retinoidler
- Nitrik oksit (NO) olarak gruplandırılırlar.
Etki mekanizmasına göre;
- Grup I. Hücre içi reseptöre bağlanan hormonlar
- Grup II. Hücre yüzey reseptörlere bağlanan hormonlar olarak 2 gruba ayrılırlar.
Beyinde yerleşim gösteren önemli salgı bezleri hipofiz, hipotalamus ve epifizdir. Boyun bölgesinde krikoid kıkırdağın hemen altında istmusla orta hatta birleşen tiroit ve onunla komşu paratiroid bezleri bulunur. Karın ve kasık bölgelerinde ise böbrek üstü bezi, mide ve bağırsak sistemi, pankreas, ovaryum, testis ve dişilerin gebelik sürecinde plasentadır.
Hipotalamustan salgılanan hormonlar; kortikotropin salgılatıcı hormon, somatoliberin, somatostatin, gonodotropin salgılatıcı hormon, melanosit stimulan ve inhibe edici hormonlar, prolaktin salgılatıcı ve edici hormonlar, trotiropin salgılatıcı hormondur.
Hipofizden salgılanan hormonlar ön, ara ve arka loptan salgılananlar olarak üç kısma ayrılır.
Ön loptan salgılananlar; adenokortikotropik hormon, lipotropin, folikül stimulan hormon, lüteinizan hormon, büyüme hormonu, prolaktin, tiroid stimulan hormondur.
Ara loptan salgılanan; melanosit stimulan hormon.
Arka loptan salgılananlar; antidiüretik hormon ve oksitosindir.
Epifiz bezinden salılanan hormon melatonindir.
Tiroid ve paratiroid bezlerinden salgılanan hormonlar; tiroksin, triiyodotironin, kalsitonin ve paratiroid hormondur.
Böbrek üstü bezden salgılanan hormonlar medulla ve korteks olarak ikiye ayrılır.
Adrenal medulladan salgılanan hormonlar; adrenalin ve noradrenalindir.
Adrenal korteksten salgılanan hormonlar; aldosteron ve glikokortikoiddir.
Gastrointesitinal sistemden genellikle sindirimi düzenleyen hormonlar salgılanır. Bu hormonlar; gastrin, kolesistokinin, sekretin, ghrelin, motilin ve gastrik inhibitör polipeptittir.
Pankreastan içerdiği dört farklı hücre türünden salgılanan hormonlar; insülin, glukagon, somatostatin ve vazoaktif intesitinal peptittir.
Cinsiyet organları olan ovaryumdan; östrojen, testosteron (az miktarda), inhibin ve progesteron hormonları salgılanır. Testisten ise testosteron salgılanır.
Diğer hormon türleri; eikosanoidler, retinoidler ve nitrik oksittir (NO).
Eikosanoidler birçok hücre tarafından üretilebilen prostaglandinlerdir.
Retinoidler ise a vitaminin türevleridir.
Nitrik oksit kimyasal bir molekül olmasına rağmen hormon benzeri etki gösterir.