Türk Vergi Sistemi (Özel Vergi Hukuku) I
Türk Vergi Sisteminin konusunu, vergiler ve aynı zamanda harç, resim ve şerefiye gibi vergi benzeri mali yükümlülükler oluşturur.
Türk Vergi Sisteminde; gelir üzerinden alınan vergiler Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi’dir; servet üzerinden alınan vergiler Veraset ve İntikal Vergisi, Motorlu Taşıtlar Vergisi ve Emlak Vergisi’dir; harcama üzerinden alınan vergiler Katma Değer Vergisi, Özel Tüketim Vergisi, Gümrük Vergisi, Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi ve Damga Vergisi’dir.
Gelir Vergisi (GV)
Gelir vergisi Gelir Vergisi Kanunu (GVK) ile düzenlenmiştir. GV’nin konusu, gerçek kişilerin geliridir. Gelir, bir gerçek kişinin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve iratların safi tutarıdır.
Gelir Vergisinin Konusuna Giren Kazanç ve İratlar
GVK’ya göre, gelirin unsurları; ticari kazançlar, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları ile diğer kazanç ve iratlardır.
Ticari Kazançlar
Ticari kazancın tanımı: Her türlü ticari ve sınai faaliyetten doğan kazançlar ticari kazançtır.
Ticari kazancın tespiti: Ticari kazançlar, gerçek ve basit usulde tespit edilir. Gerçek usulde ticari kazancın tespiti bilanço veya işletme hesabı esasına göre yapılır. Genel ve özel şartlara topluca haiz olanların ticari ve sınai işlerinden sağladığı safi kazançlar basit usulde tespit edilir.
Zirai Kazançlar
Zirai kazanç ve zirai faaliyet: Zirai faaliyetten doğan kazanç zirai kazançtır . Zirai faaliyet; arazide, deniz, göl ve nehirlerde, ekim, dikim, bakım, üretme, yetiştirme ve ıslah yollarıyla veyahut doğrudan doğruya doğadan yararlanarak nebat, orman, hayvan, balık ve bunların mahsullerinin üretilmesi, avlanması, avcıları ve yetiştiricileri tarafından muhafazası, taşınması, satılması veya bu mahsullerden sair bir şekilde faydalanılmasını ifade eder.
Zirai kazancın tespit şekilleri: Zirai kazanç stopaj usulü ve gerçek usul (zirai işletme hesabı esası veya bilanço esası) olmak üzere iki şekilde vergilendirilir.
Ücretler
Ücret, iş verene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.
Serbest Meslek Kazançları
Her tür serbest meslek faaliyetinden doğan kazanç serbest meslek kazancıdır. Serbest meslek faaliyeti; sermayeden çok şahsi mesaiye ilmî veya mesleki bilgiye veya ihtisasa dayanan ve ticari nitelikte olmayan işlerin iş verene tabi olmadan şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır.
Gayrimenkul Sermaye İratları
GVK’da sayılan mal ve hakların sahipleri, mutasarrıfları, zilyetleri, irtifak ve intifa hakkı sahipleri veya kiracıları tarafından kiraya verilmesinden elde edilen iratları gayrimenkul sermaye iradı kabul etmektedir.
Menkul Sermaye İratları
Sahibinin ticari, zirai veya mesleki faaliyeti dışında nakdi sermaye veya para ile temsil edilen değerlerden müteşekkil sermaye dolayısıyla elde ettiği kâr payı, faiz, kira ve benzeri iratlar menkul sermaye iradıdır.
Diğer Kazanç ve İratlar
Diğer kazanç ve iratlar; mal ve hakların elden çıkarılmasından elde edilen değer artışı kazançları ile arız kazançlardan oluşur.
Gelir Vergisinde Yükümlülük Şekilleri
GV’de dar ve tam yükümlülük olmak üzere iki yükümlülük şekli öngörülmüştür. Tam yükümlülükte yükümlü hem Türkiye'de hem de yurtdışında, dar yükümlülükte ise yükümlü sadece Türkiye'de elde ettiği kazanç ve iratlar üzerinden vergi öder.
Gelir Vergisinde Beyan ve Beyannameler
Aksine hüküm olmadıkça, GV yükümlünün veya vergi sorumlusunun beyanı üzerine tarh edilir.
Beyanname çeşitleri: Beyanname türleri; yıllık beyanname, muhtasar beyanname ve münferit beyannamedir.
Gelirin toplanması: Yükümlüler bir takvim yılı içinde elde ettikleri bütün kazanç ve iratları için GVK’da aksine hüküm olmadıkça yıllık beyanname vermeye ve bu kazanç ve iratları yıllık beyannamelerinde toplamaya mecburdur.
Yıllık beyannamenin verilmesi: Bir takvim yılına ait beyanname gerçek usulde GV’ye tabi olanlar tarafından izleyen yılın Mart ayının yirmi beşinci günü akşamına kadar; basit usulde GV’ye tabi olanlar izleyen yılın Şubat ayının yirmi beşinci günü akşamına kadar verilir.
Gelir Vergisinde Vergi Stopajı (Tevkifatı)
GVK’da sayılan kurum, kuruluş ve kişiler GVK’da sayılan ödemeleri nakden veya hesaben yaptıkları sırada, istihkak sahiplerinin GV’lerine mahsuben tevkifat yapmaya mecburdur.
Gelir Vergisinde Verginin Oranı
GV artan oranlı bir vergidir. Vergi kesintisi dışında bütün kazanç ve iratlara artan oranlı tarife uygulanır.
Gelir Vergisinde Verginin Tarhı
Tarh yeri: GV, yükümlünün ikametgâhının bulunduğu yer vergi dairesince tarh edilir.
Tarhiyatın muhatabı: GV, bu verginin yükümlüsü olan gerçek kişiler adına tarh edilir.
Vergilendirme dönemi: GV’de vergilendirme dönemi, geçmiş takvim yılıdır.
Tarh zamanı: GV; beyanname verilmesi icap eden hâllerde beyannamenin verildiği günde, beyanname posta ile gönderilmişse vergiyi tarh edecek daireye geldiği tarihi takip eden yedi gün içinde; diğer ücretlerde hizmetin ifa olunduğu bütçe yılının ikinci ayında, bütçe yılı içinde işe başlanması hâlinde işe başlama tarihinden itibaren bir ay için tarh edilir.
Verginin Ödenmesi
Yıllık beyana tabi gelirler üzerinden tahakkuk eden vergilerde ödeme; şubat ayı içerisinde verilmesi gereken beyanname ile bildirilen gelir üzerinden tahakkuk ettirilen gelir vergisi Şubat ve Haziran aylarında; mart ayı içerisinde verilmesi gereken beyanname ile bildirilen gelir üzerinden tahakkuk ettirilen gelir vergisi Mart ve Temmuz aylarında; olmak üzere iki eşit taksit hâlinde ödenir.
Geçici vergi: Geçici vergi, vergilendirmede adaletin sağlanması amacıyla ihdas edilmiştir.