Üstün Zekâlı ve Yetenekli Çocuklarda Sosyal Duygusal Gelişim ve Aile Yapısı

Üstün zekalı çocukların sosyal ve duygusal gelişim bağlamında yaşıtları ile farklılıkları konusunda alanyazında iki zıt görüş ön plana çıkmaktadır. Bunlardan birincisi “uyum” olarak adlandırılabilecek, üstün zekalı bireylerin sosyal uyum ve psikolojik sağlamlık bağlamında yetenekleri sayesinde akranlarından daha ileri düzeyde olduğu görüşüdür. Diğeri ise “uyumsuzluk” olarak isimlendirilebilecek, bu bireylerin bazı özellikleri nedeniyle daha duyarlı ve kırılgan olduklarını ve sonuç olarak sosyal uyum ve psikolojik sağlamlıklarının daha düşük olduğunu ileri süren görüştür (Naihart, 1999). Son zamanlarda bu iki görüşü birleştiren üçüncü bir görüş ön plana çıkmaktadır. Bu görüşe göre yaşıtları ile benzer gelişim görevlerini yerine getirmede başarılı olmalarına rağmen, üstün zekalı olmanın beraberinde getirdiği özel durumlar nedeniyle, bu çocukların farklı rehberlik ve danışmanlık hizmetlerine ihtiyaç duyduklarıdır (Mendaglio ve Peterson, 2007).

Üstün Zekâ Etiketi

Üstün zekâ etiketin olası olumlu etkileri olarak özgüven artışı, olumlu benlik algısı, olumlu aile desteği, arkadaşları arasında popüler olma, benzer ilgilere sahip arkadaşlar edinme, yetenekleri doğrultusunda eğitim olanakları, farklı ve zengin müfredat olanaklarına daha kolay erişme olarak sıralanabilir. Olası olumsuz etkiler olarak da gerçekdışı özgüven, mükemmeliyetçilik, başarısız olma kaygısı, kıskanılma, sosyal dışlanma, alay edilme, aşırı çevresel beklentiler ve gerçek dışı özgüvene bağlı başarısızlık sayılabilir.

Eş Zamanlı Olmayan Gelişim

Asenkron gelişim olarak ta adlandırılan eş zamanlı olmayan gelişim, bir çocuğun sosyal, duygusal, fiziksel, bilişsel ve yaratıcı yönlerinin yaşıtlarından farklı olarak ve farklı hızlarda gelişim göstermesi olarak tanımlanabilir. Üstün zekalı çocuklarda özellikle zekâ puanı yükseldikçe farklı alanlardaki gelişim arasında uyumsuzluklar da artmaktadır.

Mükemmeliyetçilik

Mükemmeliyetçilik genel olarak olumsuz ve patolojik bir durum olarak değerlendirilmektedir (Fursland vd., 2009). Ancak farklı araştırma bulguları birlikte incelendiğinde her üstün zekalı bireyin mükemmeliyetçi eğilim göstermediği ve mükemmeliyetçi eğilim gösterenlerin de sadece olgunun olumsuz özelliklerini sergilemedikleri görülmektedir.

Motivasyon

Üstün zekalı öğrencilerde motivasyon eksikliğinin farklı nedenleri olabilir. Bireyin kişilik özellikleri, ilgi alanının farklı oluşu, zekaya yüklediği anlam, aile ya da okul atmosferi gibi nedenler bunlardan bazılarıdır. Motivasyon konusunda problem yaşayan üstün zekalı öğrencilere yönelik rehberlik sürecinde her öğrencinin biricikliğinden hareketle müdahale etkinlikleri planlanmalıdır.

Arkadaş İlişkileri

Üstün zekalı olmak sosyal ve duygusal sorunlar yaşamasını engellemediği gibi kişiyi yalnız bir yaşama da mahkum etmez. Bireyin sosyal uyum sağlaması üstün zekalı olmaktan çok içinde bulunduğu bağlam ya da eğitim ortamından etkilenmektedir. Üstün zekalı öğrencilerin sosyal uyum becerilerini geliştirmek ve arkadaşlık ilişkilerinde daha az sorunla karşılaşmalarını sağlamak için onları hobiler edinme, müfredat dışı ve fiziksel aktivitelere katılma, toplum yararına projelere katılmaya teşvik etmek gerekir.

Aile Yapısı

Genel olarak olumlu bir aile yapısı çocuklarına karşı kabul edici, hoşgörülü, bağımsızlığı, keşfetmeyi teşvik eden ve tüm üyeler için gerçekçi beklentilere sahip olan ailelerdir. Öte yandan üstün zekalı çocuktan yüksek aile beklentileri ve bu beklentileri gerçekleştirmeleri için yapılan zorlama ve baskılar, çocukların sosyal duygusal gelişimini olumsuz etkilemektedir. Olumlu bir sosyal duygusal gelişim için ebeveynlerden beklenen çocuklarının öz yeterlilik, göreve bağlılık, dikkat becerilerini geliştirmeye odaklanmalarıdır.