Döviz Piyasası ve Kurlar

Döviz, Döviz Talebi ve Döviz Arzı

En basit ifadeyle döviz, yabancı ülke paraları olarak tanımlanır.

Döviz talebi, kişi ya da kurumların yerli para karşılığında belirli miktarda döviz satın almasıdır.

Döviz arzı, kişi ya da kurumların yerli para karşılığında belirli miktarda döviz satmasıdır.

Döviz Piyasası

Döviz piyasası, döviz alım‐satım işlemlerinin gerçekleştirildiği piyasadır.

Küresel ölçekte, 24 saat açık, örgütlenmemiş, alıcı ve satıcının doğrudan karşılaşmadığı, tam rekabet piyasasına büyük ölçüde benzeyen ve spekülatif hareketlere açık bir piyasa olma gibi özelliklere sahiptir.

Döviz Piyasasının İşlemcileri

Bankalar ve banka haricindeki kurumlar, dış ticaret yapan firmalar, uluslararası yatırım yapan kişi ve firmalar, merkez bankaları, döviz arbitrajcıları ve spekülatörleri, brokerlar ve tasarruflarını enflasyona karşı koruyanlar, döviz piyasasının işlemcileri arasında yer alır.

Döviz Piyasasındaki İşlem Türleri

Döviz piyasasındaki işlemler, anında işlemler ve vadeli işlemler olarak iki gruba ayrılmaktadır.

Anında işlemler: Döviz piyasasında işlemi yapan taraflar arasında dövizin miktarı, cinsi ve fiyatı (kur) üzerinde anlaşma sağlandığı anda alım‐satımın gerçekleştirilmesidir.

Vadeli işlemler: Ulusal para karşılığında belirli miktarda dövizin gelecekte belirli bir tarihte alım‐satımının geçekleştirilmesi amacıyla taraflar arasında bugünden anlaşmanın (sözleşmenin) yapılmasıdır. Vadeli işlemler; (i) forwards, (ii) gelecek (futures), (iii) opsiyon ve (iv) swaplar olarak dört grupta incelenmektedir.

Forwards: Vadeli işlemlerin doğrudan (dolaysız) gerçekleştirilmesi forwards olarak ifade edilir. Forwards işlemlerde uygulanacak vadeli kurlar, çoğunlukla anında kurlarla karşılaştırılarak tespit edilir.

Gelecek (futures): Gelecek işlemleri, vadeli işlemlerin dolaylı olarak gerçekleştirilen şeklidir. Döviz üzerinden yapılan gelecek işlemlerinde döviz miktarı, cinsi ve vadenin standart olduğu sözleşmeler alım‐satıma konu olur.

Opsiyon: Belli bir miktar dövizi sabit bir fiyattan belirli bir vadede satın alma veya satma hakkı kazandıran sözleşmeleri ifade etmektedir.

Swap: Bir dövizin eş zamanlı olarak gerçekleştirilen tek bir işlemle farklı vadelerde alınıp satılmasıdır.

Döviz Kuru

Yabancı paraların, diğer bir ifadeyle dövizin fiyatına döviz kuru denir.

Alış ve Satış Kuru: Bankaya getirilen döviz karşılığında bankanın ödeyeceği fiyat alış kurunu gösterir. Talep edilen döviz karşılığında bankaya ödenecek fiyat ise satış kurunu gösterir. Alış ve satış kuru arasındaki farka kur marjı denir.

Nominal, Reel, Efektif ve Çapraz Kur: Nominal kur, gün içerisinde döviz piyasasında ilan edilen ve bir birim yabancı paraya karşılık gelen ulusal para miktarını ifade eder.

Reel kur ise nominal kurun yurt içi ile yurt dışı enflasyon oranlarına göre düzeltilmesi sonucu elde edilen kurdur.

Nominal efektif kur ulusal paranın, ülkenin en fazla ticaret yaptığı ülkelerin ulusal paralarından oluşan bir sepet karşısındaki ağırlıklı ortalama değerini yansıtır.

Nominal efektif kurun, yerli ülke ile ticaret yapılan yabancı ülkelerdeki fiyat düzeylerine göre düzeltilmesi sonucunda elde edilen kura reel efektif kur denir.

Bir ülkenin döviz piyasasında aynı ulusal para birimiyle ifade edilen iki yabancı para birimi arasında oluşan kura çapraz kur denir.

Döviz Kuru Sistemleri

Dünyada uygulanan döviz kuru sistemleri başlıca 3 grupta incelenmektedir.

Sabit Kur Sistemi: Hükümet tarafından belirlenen bir fiyat üzerinden bir ulusal paranın belirli bir yabancı paraya veya yabancı paralardan oluşan bir sepete bağlanmasıdır.

Esnek Kur Sistemi: Döviz kurunun piyasadaki döviz arz ve talebine göre serbestçe belirlenmesidir. Döviz kuru piyasada serbestçe belirlendiği için hükümetin ya da merkez bankasının kura bir müdahalesi yoktur.

Karma Sistemler: Hem sabit hem de esnek kur sistemlerinin belirli özelliklerini bir arada bünyesinde barındıran sistemlerdir.

Yönetimli dalgalı kur sistemi: Bu sistemde döviz kuru, piyasadaki döviz arz ve talebine göre serbestçe belirlenmekle birlikte, döviz kurunda aşırı dalgalanmalar olduğunda Merkez Bankası piyasaya müdahale eder.

Geniş marjlı pariteler: Ulusal paranın parite etrafında müdahale edilmeksizin serbestçe dalgalanmasına izin verilen sınırların geniş (± %3 ya da 4) tutulduğu sistemdir.

Sürünen pariteler: Merkezi kur, genellikle enflasyon oranına göre periyodik olarak ayarlanır.

Parasal birlik: Belirli bir ülke grubunun anlaşarak ortak bir para birimini ve ortak bir Merkez Bankasını benimsediği sistemdir.