Uluslararası Parasal Sistemin Dünü, Bugünü ve Yarını

Para sepetlerinin teorik temellerini optimum para alanı oluşturmaktadır. Optimum para alanı uluslararası para sisteminin geldiği son aşamadır. Optimum para alanı, belirli bir bölgede bulunan ülkelerin, ulusal paralarını sabit kurlarla birbirine bağlayıp ve bölge dışındaki diğer para birimlerine karşı dalgalanmaya bıraktıkları bir kur sistemidir.

Uluslararası para sistemi, ulusal paralarının birbirine çevrilmesini ve dolayısıyla uluslararası ödemelerin yapılmasını sağlayan sistem ya da mekanizmalardır.

Uluslararası para sistemi, tarihsel süreçte dört döneme ayrılabilir: (i) altın standardı sistemi (1870‐1914), (ii) Bretton Woods sistemi (1944‐1973), (iii) 1970 sonrasında uluslararası parasal sistemdeki gelişmeler, (iv) uluslararası ödeme sistemindeki güncel gelişmeler(elektronik ve kripto paralar).

Altın sistemi standardı uluslararası ödemelerde küresel ölçekte genel kabul gören ve düzenli olarak uygulanan ilk para sistemidir. Sistemde ülkeler paralarının değerlerini belirli bir ağırlıktaki saf altın cinsinden tanımlamışlardır.

Altın standardı sisteminde, ödemelerde altın ile birlikte banknotlar da kullanılabilmekte ve belirlenmiş pariteden, banknotlar ile altın arasındaki konvertibilite hükümet garantisi altındadır.

Altın standardı sisteminde ülkeler paralarını belirli bir ağırlıktaki saf altınla tanımlandıklarından, bütün ülkelerin paraları altın üzerinde otomatik olarak birbirine bağlanmıştır. Altın standardı sistemi 1870‐1914 yıllarında altın çağını yaşamış ve 1933 yılında bütünüyle ortadan kalkmıştır.

Bretton Woods sistemi, 1944‐1973 yılları arasında ulusal paraların ABD dolarına ve onun aracılığı ile altına bağlı olduğu bir para sistemidir.

Bretton Woods sisteminde ülkeler, sabit kurdan ulusal paralarını Amerikan dolarına bağlamışlardır. ABD ise parasını altın cinsinden (1 ons = 35 dolar) tanımlamış ve yabancı merkez bankalarına da dolar‐altın konvertibilitesini taahhüt etmiştir.

Bretton Woods sisteminde her ülke parasını dolar cinsinden, dolar da altın cinsinden tanımlandığı ve doların da altına konvertibilitesi tanındığı için ulusal paralar altına ve altın üzerinden birbirine bağlanmıştır. Bu sistemde ulusal paraların altın karşılıklarına altın paritesi denmiştir.

Bretton Woods sistemi doları anahtar para, ABD'yi de dünyanın merkez bankacısı durumuna getirmiştir. Bretton Woods sisteminde, dolar hem anahtar para hem de rezerv para olarak işlev görmektedir.

1973 yılında doların diğer paralar karşısında dalgalanmaya bırakılmasıyla birlikte, Bretton Woods sistemi de sona ermiştir. Bretton Woods sistemi yıkıldıktan sonra küresel ölçekte üç tür kur sisteminin uygulandığı görülmektedir: (i)serbest döviz kuru rejimleri, (ii) sabit döviz kuru rejimleri ve (iii) sabit kur ve değişken kur rejimleri arasındaki ara kur rejimleridir.

Bretton Woods sistemi yıkıldıktan sonra, Japonya ve Avrupa kıtasındaki çoğu ülke başta olmak üzere birçok ülke serbest değişken kur rejimini tercih etmiştir. Serbest değişken kur rejiminde ulusal paranın değeri, piyasadaki yabancı para arz ve talebine bağlı olarak belirlenmektedir.

Bir kısım ülkelerde, uluslararası ödemelerde, değeri göreceli olarak daha istikrarlı bir para standardına olan ihtiyacı karşılamak için para sepeti oluşturma yoluna gitmişlerdir.

Optimal para sahasında gerekli koşullar oluştuğunda, tek para birimi de kullanılabilir. Optimal para alanı yerine, ortak para sahası veya parasal birlik tabirleri de kullanılmaktadır.

Günümüzde ortak para alanı veya parasal birliğin en tipik örneği Avrupa Birliği tarafından oluşturulan Avro bölgesidir. Avrupa Birliğindeki ülkelerin önemli bir kısmı kendi ulusal paraları yerine, artık birliğin ortak parası Avro’yu kullanmaktadırlar. Birliğin para politikası ve Avro ihracı Avrupa Merkez Bankası tarafından gerçekleştirilmektedir.

Özel nitelikli olup günümüzde uluslararası ödemelerde kabul gören ödeme araçlarına elektronik (dijital ) para ve kripto (şifreli ) paralar örnek verilebilir. Kripto ve elektronik (dijital) paralar; sayılar hâlinde mevcut ve elle tutulmayan, ancak fiziksel para birimlerine dönüştürülebilirler.

İnternet bankacılığı ile banka havalesi yaptığınızda veya banka ve kredi kartlarınızdan (pay pal veya Google Cüzdanı) yapılan ödemeler esas itibarıyla elektronik para işlemidir.

Kripto para ise elektronik para türüdür, ama elektronik paradan farklı olarak kendisi bir para birimidir. En çok bilineni Bitcoin olmakla birlikte, Ethereum, Litecoin, Ripple ve IOTA gibi 1000’in üzerince kripto para çeşidi bulunmaktadır.

Kripto paralar temel olarak üç sınıfta tanımlanabilir: (i) Bitcon, (ii) Altcoin (bitcoin’e alternatif kripor paralar) ve (iii) Token.

Birincisi, Bitcoin İlk ve tek bilinen kripto paradır ve Bitcoin 2009 yılında orta çıkmıştır.

İkincisi, Bitcoin dışındaki diğer kripto paralardır. Bunlar altcoin olarak adlandırılır. Namecoin, Peercoin, Litecoin, Dogecoin ve Auracoin bu tip altcoin örnekleridir.

Üçüncüsü, Token bir coin (kripto para) alt yapısı kullanılarak oluşturulmuş bir varlıktır.