Ödemeler Bilançosunda Denkleştirme Mekanizmaları

Bir anlamda ülkelerin dış alemden elde ettikleri döviz gelirleri ile döviz giderlerinin kaydı olan ödemeler bilançosunun denge içinde olması, hem uluslararası ekonomik ilişkilerin sağlıklı yürümesi hem de fiyat istikrarı, düşük işsizlik oranı ve makul düzeyde sürdürülebilir büyüme oranı hedefleri açısından önemlidir. Dış denkleşme konusu, literatürde birbiriyle ilişkili iki mecrada ele alınır. Birincisi otomatik denkleşme mekanizmaları, ikincisi dış denkleştirme politikalarıdır.

Otomatik Denkleşme Mekanizmaları

Bu mekanizmaları ortaya çıkan bir dengesizliğin(açık veya fazla), ekonomide bir dizi değişikliğe yol açarak dengenin yeniden sağlanması süreçlerini tanımlamaktadır.

Otomatik Fiyat Denkleşme Mekanizması

Buna göre, ortaya çıkan dengesizlikler ilk olarak döviz kurlarını değiştirerek, dış dengenin yeniden sağlanmasına yönelik bir dizi değişmeyi başlatacaktır. Dış ticaret akımları yaklaşımı adıyla da bilinen bu mekanizmaya göre, bir ülkede ihracat ile ithalat arasındaki dengenin bozulması, döviz fiyatlarının değişmesine yol açacaktır. Önce dış açık durumunu ele alalım: İthalatın ihracatı aşması, döviz gelirlerinin döviz giderlerini karşılayamaması demektir. Bu da döviz fiyatlarının yükselmesine yol açar. İthalatın ihracatı aşması, döviz gelirlerinin döviz giderlerini karşılayamaması demektir. Bu da döviz fiyatlarının yükselmesine yol açar. Döviz fiyatları yükselince, ihraç malları yabancılara daha ucuza geldiğinden ihraç mallarına olan talep, dolayısıyla ihracat artar, ithalat azalır. Bu durumda başlangıçta var olan dış açık giderilmiş olacaktır. Bir dış fazla durumunda ise, bu süreçlerin tersi gerçekleşecektir.

Ulusal Gelir Denkleşme Mekanizması

Ulusal gelir yoluyla otomatik denkleşme ise, Keynesyen ulusal gelir teorisine dayanmaktadır. Bu mekanizmanın açıklanmasında, ülkede sabit kur sisteminin uygulandığı tüm fiyatların, ücretlerin ve faizlerin sabit kaldığı varsayılmaktadır. Dış ticaret bilançosunda ortaya çıkan dengesizliklerin hükümet müdahalesine gerek olmadan ülkenin toplam harcamalarını ve millî gelirini etkileyerek dış dengesizliği giderici sonuçlar doğurması gelir değişme mekanizması olarak tanımlanır. Ancak ekonomi yönetimleri bu denkleşme sürecini desteklemek üzere ihtiyaç duyduklarında toplam harcamaları değiştirmeye yönelik olarak para ve maliye politikalarına da başvurmaktadır.

Doğrudan Müdahalelerle Dış Denkleşmenin Sağlanması

Ekonomi yönetimleri otomatik mekanizmaların işleyişine tam olarak güvenmemekte ve özellikle dış açıklar durumunda doğrudan müdahalelere başvurmaktadırlar. Bu müdahalelerle döviz kaybettirici işlemler caydırılmakta veya döviz kazandırıcı işlemler teşvik edilmektedir. Birinci grupta, gümrük tarifeleri, ithalat kotaları ve yasakları ile ithalat doğrudan sınırlandırmaya yönelik önlemler ile döviz kontrolleri ile çoklu kur uygulamaları yer alır. Hepsinin hedefi ithalatı pahalı hale getirip veya tamamen yasaklayıp, yurt içi talebi yerli mallara yönlendirmektir. Bazen de sermaye hareketleri üzerine vergi veya doğrudan kısıtlamalar uygulanarak sermaye çıkışları caydırılmaya çalışılır. Doğrudan müdahaleler ister dış ticaret kısıtlamaları ister döviz kontrolleri şeklinde uygulansınlar, kalıcı sonuçlar üretemezler. Çünkü serbest piyasa ve serbest ticaret kuralları ile çatışırlar. Dolayısıyla birçok sakıncalar taşırlar.

İkinci grupta, döviz gelirlerini artırmaya yönelik uygulamalar yer alır. Cari işlemlerle ilgili olanlar ihracatı, sermaye bilançosu ile ilgili olanlar sermaye girişlerini özendirmeyi amaçlar.

Parasalcı Denkleşme Mekanizması

Parasalcı denkleşme hem otomatik bir denkleşme sürecini hem de bunu destekleyici hükümet politikalarından oluşmaktadır. Bu yaklaşımda dış açık ve fazla, sadece cari işlem açık ve fazlasını değil, sermaye bilançosunu da içine alan otonom işlemlerdeki açık ve fazlayı kapsamaktadır. Çünkü para arzı ile ilgili değişmeler sadece cari işlem bilançosunu değil aynı zamanda sermaye bilançosunu da etkileyici sonuçlar doğurmaktadır. Bu modele göre ödemeler bilançosu dengesizlikleri, para arzı ile para talebi arasındaki dengesizliklerin sonucudur. Çünkü bu dengesizlikler mal ve hizmetlere ve mali varlıklara yapılan harcamaları da değiştirmektedir. Örneğin para arzındaki bir artış yabancı mallara ve yabancı varlıklara olan talebi artırarak bir yandan cari işlem öte yandan sermaye hesaplarında açıkların ortaya çıkmasına sebep olur. Kuşkusuz para arzındaki daralma da tersi sonuçlar doğuracaktır.