Uluslararası Ödemeler: Kurumlar ve Düzenlemeler
Uluslararası ödeme araçlarını, farklı ülkelerde yaşayan veya seyahat eden kişiler açısından; peşin ödeme, çek, banka ve kredi kartları, alacak transferi ve elektronik para olarak, uluslararası ödemelerin yoğun bir şekilde gerçekleştirildiği uluslararası ticaret açısından ise uluslararası ödemeleri, belgesiz ödeme ve akreditifli ödeme olarak sınıflandırmak mümkündür.
Bu yöntemde bireylerin veya kurumların satın aldıkları mal veya hizmetler karşılığında ödemelerini nakit olarak gerçekleştirmektedirler.
Bankadaki mevduat hesabında bulundurulan paranın, üçüncü kişilere ödenmesini sağlamak amacıyla, ilgili banka tarafından hazırlanmış ve mevduat sahibi tarafından düzenlenen bir ödeme emridir. Çekler özellikle büyük boyutlu tutarların ödenmesinde sıklıkla kullanılan bir ödeme aracıdır.
Günümüzde kâğıt çeklerin yeni bir düzenlemesi olan E-çek sistemi finansal sistemin alternatif ödeme araçlarından biri olarak geliştirilmiştir.
Bankaların ve finansal kuruluşların, müşterileri için düzenledikleri, ATM’lerden para çekme ve alışverişlerde POS cihazları vasıtasıyla ödeme yapma olanağı sağlayan manyetik kartlar olarak tanımlanabilmektedir.
E-para olarak da isimlendirilen elektronik para bireyin sahip olduğu elektronik bir cihaza, ihtiyaç duyulan miktarda, istenilen parasal birimden elektronik olarak yüklenen değerler olarak tanımlanabilir. Elektronik parayı dijital para ve elektronik cüzdan olarak sınıflandırmak mümkündür. Dijital paralar yazılım tabanlı olarak yüklenen ve kullanılan paralar iken elektronik cüzdan kart tabanlı olarak kullanılan elektronik para türüdür.
Belgesiz ödemeler, taraflar arasında imzalanmış bir sözleşmeye dayanarak veya konsinye satış biçiminde gerçekleştirilen ticari işlemleri kapsamaktadır. Uluslararası ticarette ödemenin bir belge düzenlemeksizin, peşin olarak gerçekleştirilmesi, taraflar arasında yüksek oranda güvenin var olduğunu göstermektedir.
İthalatçının talep ve talimatlarına dayanarak bir bankanın ithalata ilişkin tutarı belirli bir vadede ve belirli belgelerin teslim edilmesi ve taraflar arasında imzalanan sözleşmede belirtilen koşulların yerine getirilmesi şartıyla ihracatçıya ödeme yapılmasının satıcıya karşı yazılı olarak taahhüt edilmesi şeklinde gerçekleştirilen ödeme tipidir. Akreditifli ödeme şeklinde ödemeler ibraz edilen belgelere göre gerçekleştirildiğinden bu yönteme Vesikalı Kredi de denilmektedir. Akreditifli ödeme yönteminde dört taraf bulunmaktadır. Bunlar;
- İthalatçı firma (Amir)
- Akreditif açan banka (Amir Bankası)
- İhracatçı firma (Lehdar)
- Muhabir banka (İhbar Bankası).
Uluslararası ödeme sistemleri, uluslararası ödemeleri gerçekleştirebilmek için gerekli olan araçların, yasal düzenlemelerin ve standartların, kurumsal yapının ve işleyişinin belirlendiği süreçler bütünü olarak ifade edilebilir. Ödeme sistemleri gerçekleştirilen işlemlerin tutar olarak büyüklükleri açısından, büyük tutarlı ödeme sistemleri ve küçük tutarlı ödeme sistemleri olarak sınıflandırılabilir.
Küçük tutarlı ödeme sistemleri ekonomide gerçekleşen sıradan ödemeler olarak ifade edilebilecek birey ve işletmelerin ödeme ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Bu sistemde gerçekleştirilen ödemeler küçük tutarlı fakat işlem miktarı açısından fazla işleme sahiptirler. Uluslararası ödemelerde küçük tutarlı ödeme işlemlerinin maliyetlerinin azaltılması için birçok özel kurum uygun sistemler geliştirmişlerdir.
Uluslararası ödeme sistemleri mutabakatın gerçekleştirildiği zamana göre, gerçek zamanlı toptan mutabakat ve gecikmeli net mutabakat olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır.
Gerçek zamanlı toptan mutabakat sistemi, banka hesabında yeterli bakiyenin olması koşuluyla ödemenin emrin alınır alınmaz gerçekleştirilmesini sağlamaktadır ve her ödeme diğer ödemelerden ayrı olarak gerçekleştirilmektedir.
Gecikmeli net mutabakat sisteminde ise gönderici ve alıcılar arasındaki işlemler biriktirilmekte ve belirlenen bir zamanda tutarlar arasındaki fark kadar (net tutar) işlem gerçekleştirilmektedir. İşlemler sonucunda oluşan net tutarlar üzerinden ödemeler ve tahsilatlar gerçekleştirildiğinden bu sistemde fon ihtiyacı minimum düzeye indirilebilmektedir.
ABD merkez bankaları (FED) tarafından işletilen ödeme sistemidir. Sistem, katılımcıların kendi aralarında müşterileri adına gerçekleştirecekleri gönderim ve alım işlemlerini gerçek zamanlı toptan mutabakat yöntemiyle gerçekleştirmektedir. Sistemden işlem gerçekleştirmenin temel şartı katılımcının FED’te hesabı olması ve her kullanıcısının kendi Federal Reserve Bankası ile güvenlik süreci anlaşması gerektirmektedir.
Sistemin katılımcıları her gün kendileri için haftalık olarak belirlenmiş fon tutarlarını hesaplarına ön fonlama yaparlar. Ön fonlama tutarları olmaksızın katılımcı ödeme emri veremediği gibi ödeme emri de alamamaktadır.
Japonya’da kullanılmakta olan gerçek zamanlı mutabakat ile fon transferi sağlayan sistemdir.
Avrupa birliğinin kurulması sonrasında 1999 yılında kurulan ve üye ülkelerin birbiri ile bağlantısını ve fon transferlerinin gerçekleştirilmesi sağlamak amacıyla oluşturulmuş ödeme sistemidir.
Bireylerin farklı sebeplerden dolayı ülkeleri dışında gerçekleştirecekleri ödemeler, uluslararası ticaret sebebiyle ithalatçı firmaların yapacakları ödemeler veya uluslararası finansal kuruluşlar, bankalar, merkez bankaları gibi kurumların gerçekleştirecekleri fon transferleri genel olarak uluslararası ödemeler olarak kabul edilmekte ve tüm bu fon transferlerini gerçekleştiren sistemleri bünyelerinde bulunduran kurumlar ise uluslararası ödeme kuruluşları olarak ifade edilmektedir.
Uluslararası Ödemeler Bankası, merkez bankaları arasında iş birliğini sağlayan ve uluslararası mali kuruluşlar arasında özel yeri olan bir kuruluştur.
Dünya Bankası (DB), dünyada GOÜ’leri finansal ve teknolojik olarak desteklemek için önemli bir kaynaktır. DB’nin görevi insanlara kaynak ve bilgi sağlayarak kendilerine ve çevrelerine hizmet etmelerini sağlamak, yapılaşma kapasitelerini artırmak ve kamu ve özel sektörde ortaklıkları güçlendirmek, fakirlikle ilgili kalıcı tedbirler almaktır.
IMF, daha hızlı küresel para desteği sunmak, finansal istikrarı temin etmek, uluslararası ticareti kolaylaştırmak, yüksek düzeyde istihdam ve sürdürülebilir ekonomik büyüme sağlamak ve dünyada yoksulluğu azaltmak için çalışan 187 ülkenin üye olduğu bir organizasyondur.