Uluslararası Finansal Araçlar II: Türev Finansal Araçlar

Uluslararası bankalar, ülkeler arasındaki ticaret nedeniyle ödemeler konusunda önemli fonksiyona sahiptir. Bu fonksiyonun yerine getirilmesi için çeşitli işlemler yapılmaktadır. Bu işlemler ile ilgili araçlardan bir kısmı da, spot (peşin) işlemlerin kullanımı ile birlikte türev finansal araçların kullanımıdır.

Spot (Peşin) Piyasa; Varlık alım satımının peşin fiyat üzerinden yapıldığı ve işlemin en geç iki gün içinde tamamlandığı piyasadır. Uluslararası bankacılık sistemi açısından döviz alım satımı da bu kapsamdadır. En geç iki gün içerisinde döviz alım satımı belirlenen spot fiyat üzerinden gerçekleşir.

Türev Piyasalar; türev ürünlerin alım satımının yapıldığı piyasalardır. Bu piyasalarda yatırımcılar; fiyat değişim riskini azaltarak, türev ürünü fiyatının düşük olduğu piyasadan satın alıp, fiyatının yüksek olduğu farklı piyasada satarak yani arbitraj yoluyla veya aynı piyasada fiyat farklılıklarının ticaretini yaparak yani spekülasyon yoluyla kazanç elde ederler.

Türev finansal araçların en önemlileri; forward sözleşmeler, futures sözleşmeler, opsiyon sözleşmeleri ve swap sözleşmeleri olarak sıralanabilir.

Türev finansal araçların kullanım amaçları; riskten korunma veya riski önleme, arbitraj, spekülasyon, sabit faizli kredi fonlaması ve uluslararası faiz oranları farklılıklarından kâr elde etmektir.

Türev finansal araçların tümü; kullanıcılarına riskten korunma, riski önleme, riski yönetme, arbitraj ve spekülasyon başta olmak üzere çeşitli faydalar sağlarlar.

Spot işlemler anında işlemler olarak da isimlendirilir. Spot işlemlerde en geç iki gün içinde döviz işlemleri peşin fiyat üzerinden gerçekleştirilir.

Forward sözleşme; alıcı ile satıcı arasında imzalanan ve fiyatı sözleşmenin yapıldığı tarihte belirlenen bir varlığın, gelecekte bir tarihte teslimini öngören sözleşmedir.

Forward işlemlerde; sözleşmeye konu olan varlık, vadede teslim edilir. Fakat fiyat sözleşme tarihinde belirlenir. Vadeli işlemler aracılığıyla vadede uygulanacak fiyat, sözleşme tarihinde sabitlenmiş olur.

Uluslararası bankacılık açısından en çok yapılan sözleşmeler, yabancı paralar üzerinden yapılan sözleşmelerdir. Uluslararası bankacılık açısından önemli diğer bir forward sözleşmesi ise forward faiz sözleşmeleridir.

Futures sözleşmesi; standart süre ve tutarda düzenlenen, organize borsalarda işlem gören ve günlük dengeleme prosedürüne tabi sözleşmedir.

Futures işlemleri, finansal araçların belirlenen vadede sözleşme tarihinde belirlenen tutarın ödenmesini gereketirmekte, forward işlemlere yapısal açıdan benzemektedir. Farklılıklar ise, futures işlemlerin organize borsalarda ve standart olarak yapılmasıdır.

Futures sözleşmeler, emtia futures sözleşmeler ve finansal futures sözleşmeler olarak ikiye ayrılırlar.

Futures sözleşmelerinin türleri; döviz futures sözleşmeleri, faiz futures sözleşmeleri ve borsa endeks futures sözleşmeleridir. Döviz futures sözleşmeleri; belirlenen standart tutarlarda yabancı paranın, standart bir vade sonunda alım satımını garanti eden sözleşmelerdir. Faiz futures sözleşmeleri; fiyatı belirli bir faize dayanan bir menkul değer üzerine yapılan vadeli sözleşmelerdir. Borsa endeks futures sözleşmeleri ise; borsa endeksi üzerine düzenlenen sözleşmelerdir.

Opsiyon sözleşmesi, alıcı ile satıcı arasında yapılan bir sözleşmedir. Bu sözleşmede, opsiyonu satın alan taraf, belirli bir fiyat üzerinden opsiyon konusu varlığı alma veya satma hakkına sahip olmaktadır. Esas olarak iki opsiyon türü vardır. Bunlar; alış opsiyonu ve satış opsiyonudur.

Opsiyon sözleşmeleri, alış ve satış opsiyonu şeklinde düzenlenmektedir. Buna göre, vadede belirli bir fiyattan alım ve satım hakkı elde eden taraf, bu hakkı kullanıp kullanmamakta serbesttir.

Opsiyon piyasaları; borsada işlem gören opsiyonlar ve tezgâh üstü piyasalarda işlem gören opsiyonlar olarak, opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasalardır. Borsalar; çeşitli düzenlemeler, prosedürler ve fiziksel mekân sağlayan yasal kuruluşlardır. Tezgâh üstü piyasalar ise iki finansal kuruluş veya bir finansal kuruluş ve bir kişisel yatırımcı arasında oluşan piyasalardır. Opsiyon sözleşmeleri borsalarda işlem görürler. Ancak bazı opsiyonlar, tezgâh üstü piyasalarda işlem görmektedirler.

Opsiyon tipleri; vadeleri esas alınarak Amerikan tipi veya Avrupa tipi opsiyonlar olarak sınıflandırılır. Amerikan tipi opsiyonlar vadeden önce herhangi bir tarihte kullanım hakkı sağlayan opsiyon sözleşmeleridir. Buna karşın, Avrupa tipi opsiyonlar sadece vadede kullanım hakkı sağlamaktadır.

Swap, takas anlamına gelmektedir. Swap sözleşmeleri ise alıcı ve satıcı olan iki tarafın, belirledikleri bir zaman içerisinde farklı dövizleri veya farklı faiz ödemelerini karşılıklı olarak değiştirdikleri bir takas sözleşmesidir.

Swap sözleşmeleri; faiz swapları ve para (döviz) swapları olarak iki ana türe ayrılmaktadır. Faiz swapı, tarafların anlaştıkları varsayımsal ana para tutarına bağlı olarak hesaplanan sabit faiz ödemeleri ile dalgalı faiz ödemelerinin, aynı para birimi üzerinden birbirleri ile değiştirilmesine ilişkin iki taraf arasında yapılan bir anlaşmadır. Para (Döviz) swapı ise; sözleşmenin tarafları arasında, belirlenen tutarda bir ulusal paranın veya dövizin başka bir ulusal para veya döviz ile takas edilmesi ve belirlenen vade sonunda değiştirilen anaparaların geri verilmesini içeren bir anlaşmadır.

Swap sözleşmelerde; vadede ödenecek faiz oranları ve faize bağlı gelirler veya farklı dövizler belirlenen vade sonunda iki taraf açısından değiştirebilmektedir.