Türkiye Selçuklularında Devlet Teşkilatı

Türkiye Selçuklularında devlet teşkilatının merkezinde sultan yer almaktaydı. Bu teşkilat, sultandan başlayarak hiyerarşik bir şekilde genişleyen bir halka ya da bir piramit gibi merkezden taşraya doğru yayılan bir yapıya sahipti.

Sultan, devlet idaresindeki en üst düzeydeki otoriteydi ve aynı zamanda teşkilat içerisinde yer alan diğer otoritelerin de kaynağını teşkil ediyordu.

Saltanatın en büyük problemi, veraset hukuku ile ilgili sorunlardan kaynaklanan iktidar kavgalarıydı.

Moğol istilasından sonra sultanın otoritesi büsbütün buharlaştı ve saltanat makamı gücünü yitirdi.

Türkiye Selçuklularında saray teşkilatı, sarayda bulunan ve temel olarak sultana hizmet eden bir memurlar ordusundan meydana gelmekteydi. Bu teşkilat, sarayın mali işleyişinden sultanın şahsi işlerine kadar her işle meşgul olurdu.

Türkiye Selçuklularında idari teşkilat merkez teşkilatı ve taşra teşkilatı olmak üzere iki temel üzerine kurulmuştu. Merkezde sultandan sonra en güçlü olan yönetici vezirdi.

İdari teşkilat, birçok divandan meydana geliyordu ve bunlardan en üst seviyede olanı Divan-ı Saltanattı. Sahib-i A’zam unvanı ile vezirin başkanlık ettiği bu divan devlet merkezinde bulunurdu. Divan-ı Âlî olarak bilinen ve Emir-i Şimşir unvanlı bir komutan tarafından korunmakta olan divan, alt kademeli başka divanlardan ve bunların reislerinden oluşuyordu.

İdari teşkilatın ikinci unsuru taşra teşkilatı olup bu teşkilat merkez teşkilatının doğal bir uzantısıydı. Onun sıkı denetim ve kontrolü altındaydı. Taşra teşkilatının başında Melik unvanını taşıyan şehzadeler bulunurdu.

Türkiye Selçuklularında askeri teşkilatın temeli kara ordusuna dayanmaktaydı. Bu ordu gulâm ve ikta birliklerine ilave olarak tabi devlet ve emirliklerin birlikleri, ülkenin uç bölgelerinden gelerek orduya iştirak eden askerler, gönüllüler ve ecrî hor denilen ücretli askerlerden oluşuyordu.

Temel vazifeleri sultanı korumak ve onun emirlerini yerine getirmek olan gulamlar Müfred, Halka-i Hass, Gulaman-ı Dergâh ve Mülâzıman-ı Yatak denilen dört topluluğa ayrılmaktaydı. Savaşlarda alınan esirlerden ya da pazarlarda satılan kölelerden satın alınarak temin edilen gulamlar sarayda sıkı bir eğitime tabi tutulur ve kendilerine dört ayda bir bitegânî adı verilen bir ödeme yapılırdı.

Türkiye Selçuklu ordusu Emir, Emir-i Sipehsalar, Beylerbeyi, Sübaşı ve Serasker unvanlı komutanlar tarafından idare edilmekteydi. Sefere çıkılacağı vakit ikamet ettikleri bölgelerden gelerek belirlenen yerde toplanan birliklerin meydana getirdiği ordu Pişdar, Meymene, Meysere, Kalb ve Saka adlarını taşıyan birimlerden oluşuyordu.

Türkiye Selçuklularında adli teşkilat üç temel sacayaktan meydana geliyordu. Bunlar Şer’î Hukuk, Örfî Hukuk ve Askerî Hukuk idi. Adli teşkilatın temsil ettiği hukuki otorite, Kadı’l-Kudatlık adı verilen makamın başında buluna Kadı’lKudat’ın uhdesindeydi. Devlet merkezinde ikamet eden bu üst düzey bürokratı sultan tayin ederdi.

Şer’î Mahkemeler, Mezalim Mahkemeleri ve Askerî Mahkemelerden oluşan yargı sisteminin belkemiğini Kadı meydana getirmekteydi.

Sultanın adaletinin temsilcisi olma sıfatıyla gerek halk gerekse memurlar arasında büyük bir itibara sahip olan Kadı nikâh, miras, vesika, senet ve sicil işlemleri ile meşgul olur, cami, medrese, hankâh, zaviye, türbe ve yol gibi kamu işlerini yürüten vakıfların hukuka uygun bir biçimde işleyişi temin ve yolsuzluklarla mücadele eder, henüz yaş olarak küçük olup kendi mallarını yönetemeyen yetimlerin mallarını muhafaza ederdi.

Resmi ve gayri resmi teşkilatların faaliyetlerinin hukuka uygun olup olmadığının denetlenmesi Kadı’nın sorumluluğundaydı.