Artuklular ve Diğer Beylikler

Artuklular (1102-1409)

Artukluların atası ve isim babası Artuk Bey, Büyük Selçuklu İmparatorluğu emrinde görev yapan önemli komutanlardan birisidir.

Artuk Bey, daha sonra Suriye Selçuklu hükümdarı Tutuş'un maiyetine girmiş ve ardından Kudüs şehrini ikta olarak almıştır.

1091 yılındaki ölümüne kadar Kudüs'ü yöneten Artuk Bey'in ölümünün ardından yerine oğulları Sökmen ve İlgazi geçmişlerdir.

I. Haçlı seferleri sırasında Müslüman emirlerin yenilgiye uğramasının ardından savunmasız kalan Kudüs, Fatımiler tarafından kuşatılmış ve 1098 yılında da ele geçirilmiştir.

Kudüs'ü kaybeden Sökmen ve İlgazi, ardından El-Cezire bölgesinde bazı siyasî hadiselerin içinde bulunmuşlar ve bölgedeki siyasî istikrarsızlıktan faydalanarak Hısn-ı Keyfa , Mardin ve Harput'u ele geçirerek burada üç yüz yılı aşkın bir beylik kurmuşlardır.

Artuklu Beyliği'nin ilk şubesi Hısn-ı Keyfa Artukluları olup, 1102 yılında Sökmen'in Hısn-ı Keyfa'yı ele geçirip burayı başkent yapmasıyla kurulmuştur.

Sökmen, ölümüne kadar (1104) Haçlılarla mücadele etmiştir. Onun ölümünden sonra yerine oğlu İbrahim geçmişse de kısa bir süre sonra vefat ettiğinden yerine Rükneddin Davud geçmiştir.

Sökmen'in kardeşi İlgazi ise 1108 yılında Mardin'i zapt ettikten sonra burada Mardin Artukluları şubesini kurmuştur.

Sökmen ve İlgazi devrinde en güçlü devrini yaşayan Artuklular, Haçlılar ile başarılı bir şekilde mücadele etmişlerdir.

1113 yılında İlgazi, Davud ve Belek’in komuta ettiği Artuklu askerleri, Musul hakimi Aksungur ve beraberindeki Sultan Muhammed Tapar’ın oğlu Mesud’u ağır bir yenilgiye uğratmışlardır.

İlgazi'nin 1118’de Meyyâfârikîn'i ele geçirmesiyle Mardin Artukluları, Diyar-ı Bekr bölgesinin en büyük gücü haline gelmiştir.

İlgazi'nin 1122 yılındaki ölümünden sonra yerine Timurtaş geçmiştir.

Artuklular, Davud ve Timurtaş devrinde Zengilerin bölgeye müdahil olmalarıyla eski kuvvetlerini kaybetmişlerdir.

Selahaddin Eyyûbî devrinde Eyyûbîlerin nüfuz alanına giren Artuklular, Türkiye Selçuklularının bölge ile ilgilenmesinin ardından Eyyûbîler ve Türkiye Selçukluları arasında denge siyaseti yürütmüşlerdir.

Hısn-ı Keyfa Artukluları, Eyyûbîler tarafından 1231 yılında, Harput Artukluları da Türkiye Selçukluları tarafından 1234 yılında ortadan kaldırılmıştır.

Mardin Artukluları 1260 yılında İlhanlılara tabi olmuşlardır.

1335 yılında İllhanlıların yıkılmasıyla Memlûkl Devleti'ne tabi olmak zorunda kalan Artuklular, ardından Akkoyunlu ve Karakoyunlu mücadelesinde iki taraf arasında kalmışlardır.

Nihayetinde 1409 yılında Karakoyunluların Mardin'i zapt etmesinin ardından üç yüz yılı aşkın devam eden Artuklu Beyliği de tarihe karışmıştır.

Yınaloğulları (1095-1183)

Yınaloğulları, Amid merkez olmak üzere Eğil, Yemaniye ve Cebabire kalelerine hakim bir Türkmen beyliğidir.

Yinaloğullarından Sadr adında bir beyin 1095 yılında Amid'i ele geçirmesiyle bu beyliğin kurulduğu anlaşılmaktadır.

Beyliğin gerçek kurucusu ve isim babası Sadr’ın ölümünden sonra yerine geçen kişi, kardeşi Yınal et-Türkmanî’dir.

Yınal et-Türkmânî ölünce yerine oğlu Fahruddevle İbrahim geçmiştir.

Fahruddevle İbrahim'in ölümünden sonra yerine oğlu Sa’düddevle Ebu Mansur İl Aldı geçmiştir (1109-1141). Bu dönemde Yinaloğulları, Zengîlere tabi olmuşlardır.

1141 tarihinde Sa’düddevle ölmüş ve yerine oğlu Cemalüddin Şemsülmülk Mahmud geçmiştir. Bunu fırsat bilen Vezir Müeyyidüddin Ebu Ali b. Nisan, Amid'te Nisanoğulları adıyla geçen yeni bir yönetim kurmuştur.

Amid, bu dönemde birkaç defa Artuklular tarafından kuşatılmış ve neticede Nisanoğulları da Artuklulara tabi olmuştur.

1183 yılında Amid’i teslim alan Selâhaddin Eyyûbî'nin, şehri Hısn-ı Keyfa Artuklularına vermesiyle bu beylik de ortadan kalkmıştır.

Dilmaçoğulları (1095-1394)

Dilmaçoğulları, Anadolu’nun en eski, Diyâr-ı Bekr’in de Artuklulardan sonraki en uzun ömürlü Türkmen beyliğidir.

XII. yüzyıl boyunca daha ziyade Erzen ve Bitlis merkezli bir beylik tesis eden Dilmaçoğulları, asrın sonlarına doğru Erzen’den ibaret olan bir hâkimiyet alanına sahiptiler.

Dilmaçoğullarına ait ilk bilgiler Dilmaçoğlu Mehmed’e (1076–1082?) ait olup beyliğe adını veren Dilmaç et-Türkî’nin kim olduğu ve ne zaman yaşadığı konusunda bilgi bulunmamaktadır.

Dilmaçoğulları Beyliği, ilk olarak Dilmaçoğlu Mehmed tarafından 1079–1080 yılı civarında Vestan ve havalisinde kurulmuşsa da onun ölümünden sonra yerine geçen kardeşi Hüsamüddevle Alp-tekin, Erzen'i ele geçirip burada Dilmaçoğullarının asıl kolunu kurmuştur.

Bölgede uzun yıllar hayatlarını devam ettiren Dilmaçoğulları, Celaleddin Harezmşah'ın Doğu Anadolu'daki faaliyetleri sırasında kendilerine destekte bulunması sebebiyle, Eyyûbîlerden Meyyâfârikîn hakimi Şehabeddin Gazi'nin Erzen'i ele geçirmesiyle hanedan bölgeden sürülmüştür.

Dilmaçoğullarının, her ne kadar Erzen'i kaybettikleri bilinse de ileriki bir tarihte tekrar şehre hakim olup beyliklerini devam ettirdikleri anlaşılmaktadır.

1394 yılına kadar bölgede isimlerine rastlanan bu beylik, büyük bir ihtimalle Akkoyunlular tarafından ortadan kaldırılmışlardır.

Kızıl Arslanoğulları (1096-1142)

1096 yılında Siirt, Tanza ve Bahmerd’i içine alan bölgenin, Kızıl Arslan adında bir emir tarafından ele geçirilmesiyle bu beylik kurulmuştur.

Beyliğe ismini veren Kızıl Arslan, bir dönem Azerbaycan bölgesinde görev yapmış emirlerden biri olup 1093 yılında öldürülen Azerbaycan Selçuklu meliklerinden İsmail b. Yakutî b. Davud'un (Çağrı Bey) maiyetinde bulunmuştur.

Kızıl Arslan, Muhammed Tapar'a tabi olarak Berkyaruk karşısında mücadale etmiştir.

Kızılarslanoğulları, İmadeddin Zengi’nin 1142 yılında Siirt’i ele geçirmesiyle ortadan kalkmıştır.