Atatürk ve Tek Parti Dönemlerinde Mülki ve Mahallî İdare 1923-1950
Hukuk düzenlemeleri ve kurumsal yapı itibarıyla Osmanlı devlet idaresinin bazı özellikleri Cumhuriyet Dönemi'ne miras kalmıştır.
1923-1950 yılları arasında, devlet idaresinin her bir parçası yeniden yapılandırılmıştır. Bu dönemde devletin örgütlenme ve işleyişinde eş zamanlı olarak hem merkezîleşme hem de adem-i merkezîleşme süreçlerinin yaşandığı söylenebilir.
Anayasalarda Mülki İdare ve Mahallî İdare
Cumhuriyet’in ilk Anayasası 20 Nisan 1924 tarihli ve 491 sayılı Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’dur (1924 Anayasası). 1924 Anayasası'nda ülkenin yönetsel bölünüşü, coğrafi durum ve iktisadi ilişkiler ölçütleri temel alınarak vilâyet, kaza, nahiye, şehir, kasaba ve köy şeklinde düzenlenmiştir.
1924 Anayasası, vilâyetlerin işlerinin tevsi-i mezuniyet (yetki genişliği) ve tefrik-i vezaif (görevler ayrılığı) olmak üzere iki yönetsel esasa göre idare olunacağını hükme bağlamıştır.
Mülki İdare
1923-1950 yılları arasında devletin yönetsel bölünüş ve kademelenmesinde temel ölçek olarak “il” kabul edilmiştir. Mülki idarede il dışında umûmi müfettişlik, ilçe ve nahiye birimleri görülmektedir.
1923-1950 döneminde yönetsel bölünüş (il-ilçe-bucak) açısından değişiklikler olmamıştır. Ancak mülki idare birimlerinin sayısı değişkenlik göstermiştir. Cumhuriyet kurulduğunda ülkede 74 il, 315 ilçe ve 673 bucak bulunmaktadır. 1948’e gelindiğinde ise il sayısı 63, ilçe sayısı 434, bucak sayısı da 935 olmuştur.
Mülki İdareyi Düzenleyen Temel Kanunlar
13 Mart 1913 tarihli “İdare-i Umûmiyye-i Vilâyât Kanun-ı Muvakkatı”dır. Bu geçici kanun, Cumhuriyet’e aynen miras kalmıştır.
Cumhuriyetin ilanından sonra 1426 Sayılı Vilâyet İdaresi Kanunu çıkarılmıştır. Bu Kanun, 1913 Vilâyet Kanunu’nun il genel idaresi ile ilgili hükümlerini içeren ilk 74 maddesini yürürlükten kaldırmıştır.
1924 Anayasası’ndaki illerin idaresine ilişkin iki yönetsel esasa Giriş bölümünde aynen verilmektedir. Kanun’da genel olarak merkeziyetçi bir yönetim anlayışı egemendir.
Umûmi Müfettişlik
5 Haziran1927 tarihli ve 1164 sayılı Umumi Müfettişlik Teşkiline Dair Kanunu çıkarılmıştır. Kanun ile, birden fazla komşu ilin ihtiyaçlarını karşılamak üzere o illerin üzerinde umûmi müfettişlik kurulmuştur. 1948 yılında kadroları iptal edilen umumi müfettişlikler, 1952 yılında da çıkarılan kanun ile ortadan kaldırılmışlardır.
İl Genel İdaresi (Vilâyet Umûmi İdaresi)
Yeni il idaresi kanunu hazırlığı kapsamında Dâhiliye Vekâleti mülki amirlerle istişare için 1947 yılında Birinci İdareciler Kongresi’ni toplamıştır.
10 Haziran 1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu kabul edilmiştir. Günümüzde de yürürlükte olan İl İdaresi Kanunu, yeni işlev ve yetkilerle mülki idareyi yeniden güçlü kılmayı amaçlamıştır.
5442 sayılı İl İdaresi Kanunu’na göre mülki idare; asayişten ziraata, eğitimden bayındırlığa, sağlıktan tarıma kadar çok sayıda ve türde kamu hizmetinin yürütülmesinden sorumlu tutulmuştur. Askeri ve adli kuruluşlar İl İdaresi Kanunu’nun kapsamı dışında bırakılmıştır.
İl idaresinde il idare kurulu’na yer verilmiştir. Vali (ya da vali yardımcısı) başkanlığında toplanan ve bazı il yöneticilerinden oluşan bu kurulun idari, danışsal (istişari) ve yargısal (kazai) nitelikte görev ve yetkileri vardır.
İlçe (Kaza) İdaresi
İlçenin genel idaresinden kaymakam sorumlu kılınmıştır. 1929 Vilâyet İdaresi Kanunu’nda kaymakam, en yüksek hükûmet memuru olarak tanımlanmaktadır. 1949 İl İdaresi Kanunu’na göre vali, devletin ve hükûmet temsilcisiyken kaymakam, sadece hükûmetin temsilcisidir.
Bucak (Nahiye) İdaresi
Cumhuriyet’e miras kalan yapılardan biri olan nahiye, 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu’nda bucak adıyla düzenlenmiştir.
1924 Anayasası’nda bucaklar mahallî idare birimi olmaktan çıkarılarak, merkezî yönetimin uzantısı şeklinde mülki birim olarak düzenlenmiştir.
Mahallî İdare
İl Özel İdareleri
İl özel idareleri, ayrı tüzel kişiliği olan bir mahallî idare birimi olma özelliğini 1913 Vilâyet Kanunu ile kazanmıştır. Kanun’a göre il özel idarelerinin organları şunlardır: vali, il genel meclisi ve il (daimi) encümenidir.
İl özel idaresinin başında vali bulunur. Vali, kurumun temsilcisi ve yürütme organıdır. Vali aynı zamanda, kurumun karar organı olan il genel meclisinin de başkanıdır.
İl özel idaresinin karar organı olan il genel meclisi, il halkı tarafından ilçelerden seçilen üyelerden oluşur. Kurumun diğer bir organı, il daimi encümenidir.Ayrı ilçelerden gelmeleri koşuluyla il genel meclisi tarafından seçilen dört üyesi vardır.
Belediye
Cumhuriyet’e miras kalan belediye sayısı 389 idi.
Belediyenin organları, belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümenidir. Belediye Kanunu, belediye başkanlarının doğrudan halk tarafından seçilmelerine imkan tanımamakta, belediye meclisleri tarafından seçilen belediye başkanlarının atanmasında merkezî yönetime önemli yetkiler vermektedir.
Köy
Köy Kanunu 1924 yılında çıkarılmıştır. Köy Kanunu ile köy muhtarlıklarına tüzel kişilik tanınmıştır. Köy Kanunu’na göre her köyde bir köy derneği, bir köy muhtarı, bir de ihtiyar meclisi bulunur. Köy muhtarı,köyün başıdır, devletin memurudur. Köyde hem devlet işlerini hem de köy işlerini görmekle görevlidir.