Tek Parti Dönemlerinde Türkiye’de Merkezî Yönetim (1923-1950)

Cumhuriyet'in İlanı

Cumhuriyetin ilanı Teşkilat-ı Esasiyede yapılan değişiklikle gerçekleşmiştir. 29 Ekim 1923tarihli ve 364 sayılı "Teşkilat-ı Esasiye Kanununun Bazı Mevaddının Tavzihan Tadiline Dair Kanun" ile Türkiye devletinin şekli hükümeti Cumhuriyettir,hükmü getirilmiştir.

Hilafetin Kaldırılması

Hilafet, 3 Mart 1924 tarihli 431 sayılı "Hilafetin İlgasına ve Hanedan-ı Osmani’nin Türkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Çıkarılmasına Dair Kanun" ile kaldırılmıştır.

1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1924 Anayasası), hem 1921 Anayasası hem de 1876 Kanuni Esasi’nin yürürlükte kalan maddelerini tamamen kaldırarak ikili anayasa dönemine son vermiştir.

Devletin Şekli

1924 Anayasası birinci maddesinde devletin şekli Cumhuriyet olarak belirlenmiştir. Türkiye Devletinin dini, Din-i İslâm’dır; resmî dili Türkçe’dir, makarrı Ankara şehridir (Md.2).

Egemenliğin Kaynağı

Anayasanın üçüncü maddesine göre egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir.

1924 Anayasasına Göre Yasama ve Meclisin Oluşumu

TBMM her dört yılda bir yapılan genel seçimlerle oluşmaktadır. Milletvekili sayısı anayasada belirtilmemiştir. 18 yaşını bitiren her Türk erkeği seçmendir. Seçilme yaşı 30 yaşını doldurmuş erkeklerdir.

1924 Anayasasına Göre Yürütme Görevi

1924 Anayasası’nın 7. maddesine göre, Meclis, yürütme yetkisini kendi seçtiği Cumhurbaşkanı ve onun tayin edeceği Bakanlar Kurulu eliyle kullanır.

1924 Anayasası’na Göre Yargı Kuvveti

Anayasa'nın 8. Maddesine göre, yargı hakkı millet adına usul ve kanuna göre bağımsız mahkemeler tarafından kullanılır.

Danıştay (Şura-yı Devlet)

Danıştay, idare davalarına ve idare uyuşmazlıklarını çözmek, Hükümetçe hazırlanarak kendine verilecek kanun tasarıları ve imtiyaz sözleşme ve şartlaşmaları üzerine görüşünü bildirmekle görevlidir (M.51).

Sayıştay (Divan-ı Muhasebat)

1924 Anayasası Sayıştay’ı TBMM ile ilişkili ve devletin bütün gelir ve giderlerini denetlemekle yükümlü kurum olarak düzenlemiştir.

Atatürk ve Tek Parti Döneminde Merkezî Yönetim

Cumhurbaşkanı (Reis-i Cumhur)

Cumhurbaşkanlığı makamı 29 Ekim 1923 Anayasa değişikliğiyle oluşturulmuştur. Sonrasında gizli oyla seçim yapılmış ve Mustafa Kemal Paşa Cumhurbaşkanı seçilmiştir.

Atatürk’ün vefatının ardından 11 Kasım 1938’de İsmet İnönü Cumhurbaşkanı olmuştur. İnönü görevini 22 Mayıs 1950’ye kadar sürdürmüştür.

Bakanlar Kurulu (İcra Vekilleri Heyeti)

1924 Anayasası ile kabine sistemine daha çok yaklaşmıştır. 45. maddesine göre vekiller, başvekilin başkanlığı altında İcra Vekilleri Heyeti’ni oluştururlar (md.45). İcra Vekilleri Heyeti hükümetin genel siyasetinden ortaklaşa, vekiller de kendi yetkilerine giren işlerden bireysel olarak sorumludurlar (md.46). Bakanların görev ve sorumlulukları özel kanunla gösterilecektir (md.47).

Tek Parti Dönemi'nde Başbakanlık (Başvekil)

Cumhuriyet döneminde “Başvekil” unvanı, ilk defa 29 Ekim 1923’te kabul edilen 364 sayılı “Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun Bazı Maddelerinin Tâdîline Dair Kanun”da geçmiştir. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilân edilince Başvekâlet teşkilâtı kurulmuştur. Bu unvan 10 Ocak 1945 tarihinde Anayasa dilinin sadeleştirilmesinden sonra Başbakanlık adını almıştır.

Tek Parti Dönemi'nde Vekaletler (Bakanlıklar)

1924-1938 Yılları Arasında Kurulan Bakanlıklar

1924-1938 yılları arasında kurulan vekaletler daha çok o dönemde yaşanan sorun alanlarının çözümü için merkezî bir yapı arayışının sonucu olarak gelişmiştir.1924 yılında hilafetin kaldırılmasıyla birlikte aynı gün çıkarılan 429 sayılı Kanun ile Şer’iye ve Evkaf Vekâleti ile Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekaleti kaldırılmıştır. Yine aynı dönemde İktisat Vekaleti kaldırılmış yerine Ticaret ve Ziraat Vekaletleri olmak üzere iki vekalet kurulmuştur. 13 Ekim 1923 yılında 352 sayılı Mübadele, İmar ve İskan Vekaleti kurulmasına dair Kanun kabul edilmiştir. Bir diğer vekalet, Bahriye Vekaleti’dir. 1924’te kurulmuş, ancak kuruluşunun üzerinden dört yıl geçtikten sonra bir yolsuzluk davası nedeniyle lağvedilmiştir. 1931 yılında Gümrük ve İnhisarlar Vekâleti kurulmuştur. 1928 yılında Ticaret ve Ziraat Vekaleti birleştirilerek İktisat Vekâleti yeniden kurulmuştur. Ziraat Vekâleti’nin geri dönüşü Gümrük ve İnhisarlar Vekaleti ile birlikte 1931 yılındadır.

1939-1950 Yılları Arasında Kurulan Bakanlıklar

26 Mayıs 1939’da kabul edilen 3612 sayılı kanun ile İktisat Vekaletinin görevleri yeniden düzenlenerek, sanayi, maadin ve iş hayatıyla sorumlu kılınmıştır. Aynı kanunla Ticaret Vekâleti kurulmuştur. Ticaret Vekaleti özellikle Milli Korunma Kanunu ile getirilen yönetsel örgütlenmenin merkezini oluşturmuştur. İktisat Vekaletinin iş hayatının düzenlenmesindeki yetkisi ise, 1946 yılında kurulacak olan Çalışma Bakanlığı’nın kurulmasıyla sona ermiştir.

27 Mayıs 1939’da 3613 sayılı Münakalat Vekaleti Teşkilat ve Vazifelerine Dair Kanun kabul edilerek Münakalât Vekaleti kurulmuştur.

İşletmeler Bakanlığı, 1949 yılında Günaltay Hükûmetince iktisadi devlet teşekkülleri ile ilgili olarak kurulmuş ve 1957 yılına kadar varlığını korumuş bir vekâlettir.

Personel Rejimi / 788 Sayılı Memurîn Kanunu

1924 Anayasasında Memurluk

1924 Anayasası “memurlar” kenar başlığı altında üç maddede memurlara ilişkin düzenlemeler içermektedir. Anayasanın 92. maddesi memur olma hakkını düzenlemektedir. Buna göre Hukuk-ı Siyasiyeyi haiz her Türk, ehliyet ve istihkakına göre Devlet memuriyetlerinde istihdam olunmak hakkını haizdir. 93. maddesi ile de kanunla düzenleme ilkesi getirilmektedir.

788 Sayılı Memurin Kanunu

18 Mart 1926’da kabul edilen 788 sayılı Memurin Kanunu Cumhuriyetin ilk personel kanunudur. Kanun, memurların işe giriş, atama, nakil, becayiş (karşılıklı yer değiştirme) gibi tüm süreçlerini düzenleyen çerçeve kurallar getirmiştir.

Barem Kanunu

Cumhuriyet Dönemi'nde modern anlamda ilk barem kanunu, 18 Mayıs 1929 tarihli ve 1452 sayılı "Devlet Memurları Maaşatının Tevhid ve Teadülüne Dair Kanun"dur.