Mütareke ve Milli Mücadele Dönemlerinde Merkez ve Taşra Yönetimi
Mütareke Dönemi’nde Osmanlı Devleti’nde Merkezi Yönetim
Padişah ve Hükümet
Osmanlı Devleti’nin merkez teşkilatının başındaki hükümdar padişahtır. Padişah; antlaşma yapma, harp ilan etme, kara ve deniz kuvvetlerini komuta etme, şeri hukuk kurallarını uygulama ve parlamentoyu toplama/dağıtma gibi yetkilere sahiptir.
Padişahtan sonraki yetkili makam Heyet-i Vükeladır. Başında sadrazam bulunmaktadır.
Mütareke Dönemi'nde İstanbul’da toplamda 11 hükümet kurulmuştur.
Meclis-i Mebusan
Meclis-i Mebusan’ın kanun yapma, kanun koyma-kaldırma, mevcut kanunları tartışmaya açma yetkisi vardır. Heyet-i Ayan ve Heyet-i Mebusan adı verilen iki heyetten oluşur.
Heyet-i Ayan’ın görevleri; kanun lâyihalarını tetkik etmektir.
Heyet-i Mebusan ise meclisi oluşturan mebuslardır. Anayasanın hükümleri doğrultusunda seçilirler ve çalışırlar. Heyet-i Mebusan’ın Başkanı (Meclis Başkanı) ile ikinci ve üçüncü başkanları padişah tarafından seçilir.
Mütareke Dönemi Osmanlı Taşra Teşkilatı
Kanun-ı Esasi’ye göre düzenlenmiştir.
Taşra teşkilatının yapısı ve işleyişi vilayet esaslıdır.
Vilâyet, liva ve kaza yönetimlerinde söz sahibi olan, bu birimlerin merkezlerinde teşkilatlanmış “idare meclisleri”dir.
Vilayetler livalardan, livalar kazaladan, kazalar nahiyelerden, nahiyeler de karyelerden (köylerden) oluşur.
Milli Mücadele Dönemi'nde taşra teşkilatı; vilayetler ve müstakil mutasarrıflıklar (sancak-müstakil liva) olmak üzere iki büyük idari birimden oluşur.
Vilayetlere bağlı livalara mülhak liva denir. Bunlar kenilerine bağlı kazalardan ve bu kazalara bağlı nahiyelerden oluşur. Hiçbir vilayete bağlı olmayan müstakil livalar ise kendilerine bağlı kazalardan ve onlara bağlı nahiyelerden oluşur.
Milli Mücadele Dönemi’nde Anadolu’da Yönetim
Merkezi Yönetime Giden Süreç (Milli Cemiyetler)
Bu süreçteki idari teşkilatların temsilcisi Milli Cemiyetlerdir. Kuruldukları yerlerdeki halkı işgallere karşı bilinçlendirmek ve gerekirse silahlı mücadele vermek gibi hedefler doğrultusunda faaliyet göstermişlerdir.
Bölgesel ve adem-i merkeziyetçidirler.
Kuruldukları bölgede milli iradenin temsilcisi olmuşlardır.
Kuruldukları yerlerde mülki idare birimi statüsündedirler.
Heyet-i Temsiliye
Milli Mücadele'yi tek elden yönetilmesi ve bu yöndeki kararların tek merkezden alınması amacıyla Erzurum Kongresi’nde kurulmuştur.
Mustafa Kemal Paşa, başkanlığında hareket etmiştir.
Sivas Kongresi'nde üye sayısı ve yetkileri genişletilmiştir.
Başlangıçta yalnızca Doğu vilâyetlerini temsil etmesine rağmen Sivas kongresinde bütün Anadolu'nun temsilcisi konumuna yükselmiştir.
Heyet-i Temsiliye’nin Ankara’daki Faaliyetleri
Hem İstanbul Hükümeti cenahında ve hem de Anadolu’da Meclis-i Mebusan’a katılacak mebusların seçiminin yapıldığı bir sırada Mustafa Kemal Paşa başkanlığındaki Heyet-i Temsiliye üyeleri, 18 Aralık 1919 tarihinde Sivas’tan ayrılarak 27 Aralık 1919’da Ankara’ya gelmişlerdir.
Heyet-i Temsiliye’nin Ankara’ya gelişinden sonra burası Milli Mücadele’nin merkezi olmuştur.
Milli Mücadele Dönemi’nde Merkezi Yönetimin Tesisi
TBMM ve Yapısı
Türkiye Büyük Millet Meclisi (I. TBMM olarak da adlandırılır) 23 Nisan 1920 günü Cuma namazının ardından yapılan törenle açıldı. Bu gelişme Türk demokrasi tarihinin en önemli hadisesidir. Cumhuriyete giden yolda çok büyük bir adım niteliğindedir.
24 Nisan günü Mustafa Kemal Paşa, yeni bir hükümet kurulması için Başkanlık Divanı ve Meclis Genel Kurulu'na bir teklif sundu. Ardından yapılan oylamayla I. TBMM’nin ilk başkanı seçildi.
Mustafa Kemal Paşa’nın bir hükümet kurulması yönündeki teklifi 25 Nisan 1920 günü ele alındı ve ilk olarak 15 üyeden mürekkep bir layiha encümeni (dilekçe komisyonu) seçildi. Ardından meclisin ilk yürütme organı olan “Muvakkat İcra Encümeni” kuruldu.
I. TBMM’deki yürütmeye esas işler, bir hafta boyunca bu encümen tarafından takip edildi. Uzun tartışmalardan sonra 2 Mayıs 1920’de kabul edilen bu kanunla “İcra Vekilleri Heyeti” (Bakanlar Kurulu) yani hükümet teşkil edildi.
Mustafa Kemal Paşa’nın teklifinden yararlanılarak meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanı olarak kabul edildi. Bu şekilde meclis üyelerinin tek tek oylanması yöntemiyle de bir meclis hükümeti kurulmuş oluyordu.
Meclis hükümeti sisteminde yasama, yürütme ve yargı parlamentonun elindedir.
Çıkarılan Hıyanet-i Vataniye Kanunu gereğince olağanüstü yetkilerle donatılmış İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
I.TBMM, döneminin en demokratik meclislerinden biridir.
Farklı meslek gruplarına mensup kişiler vardır.
Meclis içerisinde siyasi düşünce bakımından da bir bütünlük yoktu. Buna bağlı olarak da Tesanüt Grubu, Halk Zümresi, Islahat Grubu gibi küçük kümeler ortaya çıktı.
I.TBMM, genel anlamda vatanın kurtuluşunu ve milletin bağımsızlığını amaç edinmiş idealist ve bünyesinde zümre farkı barındırmayan bir yapıya sahipti. I. TBMM, “Kahraman” ve “Gazi”meclistir.
1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ve Merkezi Yönetim
20 Ocak 1921 tarihinde kabul edilen “Teşkilât-ı Esasiye Kanunu” yeni Türk Devleti’nin ilk anayasasıdır.
“Millî egemenlik” ilkesini ön plana çıkaran, hukuki bir metin olma özelliğine sahiptir.
TBMM ve yeni Türk Devleti’nin merkezi teşkilat yapısıyla ilgili hükümler içermektedir.
TBMM’nin yetkilerini, TBMM Başkanı’nın, Vekiller Heyetinin ve mebusların seçilme usullerini ve çalışma sürelerini de hükme bağlamıştır.
TBMM başkanının kendi içlerinden seçtikleri Vekiller Heyeti başkanın dahi doğal başkanı olduğu kaydedilmiştir.
Milli Mücadele Dönemi Taşra Teşkilatı
TBMM Hükümeti, Milli Mücadele döneminde milli sınırlar içinde kalan idari birimlerin statülerinde zaman zaman değişiklikler ve düzenlemeler yapmıştır.