Cahit Tanyol

Giriş

Cahit Tanyol, farklı dönemlerde farklı görüşleri, farklı sosyoloji yaklaşımlarını benimsemiş bir sosyologtur. Bununla birlikte İstanbul sosyoloji kimliğinin oluşmasına önemli katkıları olmuştur.

Tanyol, yaşamı boyunca edebiyata öncelik vermiş, sosyolojik görüşlerini bile zaman zaman şiir aracılığı ile ortaya koymuştur.

Tanyol, 1960'lı yıllarda Osmanlı toplum yapısı ve sosyalizm ile ilgili görüşlerinin Yön dergisinde yayınlanmasıyla Türkiye kamuoyunun tanıdığı bir sosyolog haline gelmiştir.

Yaşamı

Tanyol, 1914 yılında Gaziantep'de doğmuştur. Gazi Eğitim Ensititüsü'nden 1935 yılında Türkçe öğretmeni olarak mezun olmuş, Türkçe öğretmenliği sırasında, 1944'te, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nü bitirmiştir. 1946 yılında aynı bölüme sosyoloji asistanı olmuş, 1949'da doktorasını tamamlamıştır. Uzun yıllar İstanbul Üniversitesi'nde öğretim üyesi olarak çalışan Tanyol, 1981 yılında yaş haddinden emekli olmuştur.

Sosyoloji Yaklaşımı

Tanyol, ağırlıklı olarak, âhlak, örf ve adetler, laiklik ve köy sosyolojisi konusunda çalışmalar yapmış bir sosyologtur. Benimsediği tek bir sosyoloji yaklaşımı yoktur. Farklı dönemlerde farklı yaklaşımlara, görüşlere, teorilere ve bu yaklaşımların kullandığı tekniklere ağırlık vermiştir.

Tanyol, Türkiye'deki yapısal-işlevselciler kadar pozitivizm ve determinizm konusunda katı olmamıştır. Sosyal doktrinlerin doğa yasaları gibi her yerde ve zamanda aynı sonucu vermediğine inanmıştır.

Tanyol'un sosyoloji anlayışına göre, her toplumun sosyo-ekonomik ve politik birikimleri, toplumsal değişme eğilimleri farklıdır.

Tanyol, tarihe önem veren, tarihi anlamadan toplumu ve onun kültürünü anlamanın mümkün olamayacağı anlayışını benimseyen ve bu doğrultuda çalışan bir sosyologtur.

Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin'in Görüşleri Üzerine Değerlendirmeleri

Farklı zamanlarda Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin'in aynı görüşlerini hem övmüş hem de eleştirmiştir.

Ziya Gökalp'ın Türk sosyoloji ve düşünce tarihi açısından önemine her zaman vurgu yapmıştır.

Örf ve Âdetler Sosyolojisi

Tanyol, geleneksel toplumlarda örf ve âdetler ile ahlak ve hukuk arasındaki ilişkileri ortaya koymaya çalışmıştır.

Tanyol'a göre örf ve âdetler, bireylere içinde yaşadığı toplumun teklif ettiği sabit bir takım hareket kurallarını içerir.

Örf ve âdetlerin birinci temel özelliği devamlılık, ikinci özelliği irrasyonellik, üçüncü özelliği otoriterliktir.

Toplum tarafından belirlenen âdetleri, birey doğumu ile birlikte hazır olarak bulur.

Bir toplumda âdet ve törelerin azalması, sınırlarının daralması o toplumun gelişmişliğinin, çağdaşlığının göstergesidir. Diğer yandan, örf ve âdetlerin gelişmesi ne kadar iyi ise çözülmesi de o kadar tehlikelidir. Çünkü örf ve âdetler hukuka ve ahlâka kaynaklık ederek toplumsal ilişkileri düzenlemede katkıda bulunurlar.

Tarih öncesi insandan günümüze kadar gelişerek varlığını koyunan örf ve âdetlerin hukuk ilkeleri ile aralarında sıkı bir işbirliği vardır.

Ahlak Sosyolojisi

Tanyol, ahlâkın kökenlerini, din-akıl-laiklik bağlamı üzerinden araştırmıştır.

Ahlakın kaynağı olarak toplumu esas alan Tanyol, ilkellerden bugüne ahlaki şuurun dini kaynaklı olmadığı, ahlakın sonradan kazanıldığı iddiasındadır. Ancak din ahlaka yardımcı olur. Din, Tanrı otoritesine, kanun devlet otoritesine, ahlak ise örf ve âdetlerin oluşturduğu otoriteye dayanır.

Ahlak, insanların hareketlerinin ölçüsüdür. Ahlak, kişinin hareketlerine düzen veren değerlerdir. Hareketlerimizin iyi ve kötü olduğu örf ve âdetler, din, hukuk, moda gibi birçok toplumsal ölçüte göre değerlendirilir.

Laik ahlak, dine dayanmayan, emir ve otoritesini dinden almayan, ahretsiz bir anlâk anlayışıdır.

Din ve Laiklik

Tanyol, laikliğin hangi tarihsel ve toplumsal koşulların ürünü olarak tarih sahnesine çıktığını, Hıristiyan ve Müslüman toplumlarda neden farklı bir seyir izlediğini araştırmıştır.

Köy Sosyolojisi

Tanyol, toplumsal değişme bağlamında köylerin sosyo-ekonomik ve kültürel yapıları, tarihleri, yerleşim yerleri, mülkiyet ilişkileri, traktörün köye girmesiyle ortaya çıkan sosyo-ekonomik değişme, farklılaşma ve nüfus hareketleri üzerinde durmuştur.

Tanyol, yaptığı sınıflandırmada, üretim ilişkileri açısından köyleri dört gruba ayırmaktadır: Ağa köyü, efendi köyü, halk köyü, karışık köy .

Türkiye'nin Tarihsel ve Toplumsal Yapısı Üzerine Değerlendirmeler

Tanyol, Eski Türk inançlarının İslamiyet içerisinde, Anadolu Türkleri tarafından yaşatıldıklarını öne sürmüştür.

Osmanlı ve Türk toplum yapısının sahip olduğu özellikler açısından Batılı toplumlardan farklılığı üzerinde durmuştur.

1950'li yıllarda liberal, milliyetçi ve muhafazakâr bir toplum modeli benimsemiştir.

1960'lı yıllarda, Türkiye'nin tarihsel birikimlerine, İslamiyete ve Kemalizme dayalı sosyalist bir sistem oluşturulmasını önermiştir.

1990'larda ise partisiz parlementoya ve kuvvetler birliğine dayalı bir sistem önermiştir.

Çalışmalarında Kemalizme ve laikliğe ayrı bir önem vermiştir.

Devletin kutsallığı, üstünlüğü konusunda ısrarcı olmuştur.