Nilgün Çelebi

Giriş

Nilgün Çelebi, sosyoloji yazıları, kitapları, konferansları ve daha da önemlisi öne sürdüğü sosyolojik görüşleri, savunduğu tezleriyle, son dönemde öne çıkan Türk sosyologları arasında yer almaktadır.

Çelebi, sosyoloji-tarih bilimleri arasındaki konu yakınlığını; sosyoloji, felsefe bilimlerinin ontolojik ve epistemolojik açıdan iç içeliğini benimseyen bir sosyologtur.

Yaşamı

Çelebi, 1950 yılında, Konya’da doğmuştur. 1973 yılında, Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden mezun olmuş, 1980’de aynı üniversitede doktorasını tamamlamıştır. 1977-1984 arasında Ege Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde Araştırma Görevlisi olarak çalışan Çelebi, 1985’de Selçuk ve 1990’da DTCF Sosyoloji bölümlerinde görev almıştır. 1993 yılında, Profesör olan Çelebi, 2009’da kendi isteği ile emekli olmuştur.

Sosyoloji Yaklaşımı

Çelebi, ilk çalışmalarını yapısal-işlevselci sosyoloji yaklaşımı kapsamında gerçekleştirmiştir. 1990’ların ikinci yarısından itibaren, özellikle I. Wallerstein’in etkisiyle tarihsel sosyoloji anlayışına yönelen Çelebi, tarihselliğin de sosyolojide önemli bir yere sahip olduğu görüşünü benimsemiştir.

Bilim ve Yöntem Üzerine Değerlendirmeler

Çelebi, pek çok konuda çalışma yapmış olmasına karşın yoğunluğunu yöntem ve sosyolojinin neliği konularına vermiş, sosyolojideki çalışmaları mikro, mezzo ve makro şeklinde sınıflandırmıştır.

Çelebiye’ye göre, bilim, doğanın, insanın, toplumun ve bunlar arasındaki ilişkilerin incelenmesi, tanımlanması, anlaşılması, açıklanması ve yorumlanması etkinliğidir. Bilimsel bilgi ise kuramsal ve ampirik bilginin bileşimidir. Ancak araştırmayı bilimsel kılan hipotezdir. Hipotezsiz araştırma yapılamaz.

Çelebi, yöntem üzerine yaptığı çalışmalarda yaklaşım, kuram, hipotez, teknik gibi kavramların tanımlarını yapmış, bunların sosyolojideki yerlerini ve birbirleri ile olan ilişkilerini ortaya koymuştur.

Çelebi, sosyologların mutlaka yöntem ile teknik, yaklaşım ile kuram arasındaki ayrımı bilmeleri gerektiğine vurgu yapar.

Çelebi, yöntembilimi; doğaya, topluma, bireye, bireyin doğaya katkılarını doğru betimlemek, açıklamak ve yorumlamak için bilim insanının yürüyeceği yol olarak tanımlar. Yöntembilim bir yanıyla zihinsel, başka bir yanıyla eylemsel süreçtir. Yöntembilimin kapsamı içinde önemli bir yer tutan teknik ve teknik olarak adlandırılan veri toplama araçları ise gözlem, görüşme, belge tarama, söyleşi çözümlemesi, örnek olay incelemesi şeklinde sıralanır.

Socius / İnsan Birlikteliklerinin Bilimi Olarak Sosyoloji

Sosyolojiyi insan birliktelikleri üzerine söylenen sözün çalışma alanı olarak tanımlayan ve bunu da socius olarak kavramsallaştıran Çelebi, "toplumsuz sosyoloji" anlayışının savunucusudur.

Sosyoloji bir araya gelişin, toplulaşmanın bilimidir. Bu bir araya geliş her zaman toplum formunda olmayabilir. İnsanların bir araya gelişleriyle gruplar, yığınlar, birlikler, topluluklar, toplumlar gibi çeşitli toplulaşma formları ortaya çıkabilir. Bu formların her biri bir takım ortak ögelere sahip oldukları gibi ayrı özelliklere de sahip olmalarından dolayı ayrı birer formdur. Socius, bu formların hepsini birden içerecek bir sözcüktür.

Çelebi socius merkezli - veri yönelimli sosyoloji yapma tarzını benimser.

Kadına Cinsiyetçi Bakış

Çelebi’ye göre, toplumda kadın erkek eşitliğini bozan, kadını ikinci plana iten temel etken üretim faaliyetleridir. Toplayıcılık aşamasında eşit olan cinsler, kargının ve sabanın bulunmasıyla kadının doğadan bahçeye ve oradan da evin içine çekilmesinde etkili olmuştur. Sosyal organizasyonun giderek karmaşıklaşması sonunda ev ile işyerinin birbirinden ayrılması, kadının yaşamını aile içine çekilerek sürdürmeye başlaması, onun statüsünün düşmesine neden olmuştur.

Türk toplumunda kadının eşitlikçi tutumunu, içerisinde yaşadığı sosyoekonomik koşullar, kültür, eğitim durumu ve çalışıyor olma durumu etkilemektedir.

Türkiye'de Sosyoloji Yapma Tarzları

Çelebi Türkiye'de üç farklı anlayışa göre sosyoloji yapma tarzı olduğunu öne sürmektedir. Bunlar; polity merkezli - idea yönelimli sosyoloji, toplum merkezli - veri yönelimli sosyoloji ve socius merkezli - veri yönelimli sosyoloji.

Çelebi’nin önemsediği sosyoloji yapma tarzı, socius merkezli – veri yönelimlidir. Türk sosyoloji tarihinde bu anlayışın ilk temsilcisi Prens Sabahattin’dir. Socius merkezli – veri yönelimli sosyoloji yapma biçiminin Türk sosyoloji tarihindeki diğer temsilcileri arasında Sabri Ülgener, Şerif Mardin, Baykan Sezer ve Nilüfer Göle de bulunmaktadır. Çelebi’ye göre, Prens Sabahattin ve Baykan Sezer’in socius merkezli – veri yönelimli sosyoloji yapmalarına karşın, elde ettikleri verileri toplum sorunlarını çözme noktasındaki önerileri ile polity merkezli – idea yönelimli bir düzleme geçmişlerdir.