Şerif Mardin
Giriş
Son yıllarda ortaya attığı "mahalle baskısı" kavramı ile bir kez daha gündeme gelen Mardin, Türkiye'de her zaman etkin bir sosyolog olmuştur.
Mahalle baskısı kavramı ile Mardin, Türkiye’nin giderek muhafazakârlaştığına ve bu muhafazakârlaşmanın baskın hale gelmesiyle “dini” bir yaşam tarzını benimsemeyenlerin kendilerini dışlanmış hissettiklerine dikkat çekmiştir.
Mardin, Türkiye’de dinin toplum ve birey üzerindeki yönlendiriciliğini, derinliğini, etkisini değişik boyutlarıyla araştıran, bağlantıları, etkileşimleri açıklamaya çalışan bir sosyologtur.
Mardin, çalışmalarında din-toplum-birey ilişkilerini tüm boyutlarıyla ele alır. Din-toplum-birey ilişkileri yanında, Osmanlının son dönemi ve Cumhuriyet Türkiye’sinin düşün ve siyasal akımları, modernleşmesi gibi alanlar da önem verdiği konular arasındadır.
Yaşamı
1927 yılında doğan Mardin, Galatasaray Lisesi’nde başladığı orta öğretimini ABD’de bitirir. Lisans öğrenimini 1948 yılında Stanford Üniversitesi Siyasal Bilimler Bölümü’nde tamamladıktan sonra yüksek lisansını 1950 yılında John Hopkins Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde yapar. 1958’de Stanford Üniversitesi’nde doktora eğitimine başlar. Mardin, 1961 yılında Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne döner ve 1964’te doçent, 1969’da profesör olur. 1973 yılında Boğaziçi Üniversitesi’ne geçer. ABD’de Columbia ve California, İngiltere’de Oxford Üniversitelerinde konuk öğretim üyesi olarak dersler verir. Mardin, 1967-1970 yıllarında Türkiye Sosyal Bilimler Derneği kurucu başkanlığını yürütür. 1993 yılında, ODTÜ Prof. Dr. Mustafa Parlar Eğitim ve Araştırma Vakfı Yılın Bilim Adamı ödülünü alan Mardin’e 2011 yılında, Emeritus Statüsü verilir. 1999’dan itibaren Sabancı Üniversitesi’nde siyaset ve sosyoloji dersleri veren Mardin, 2017 yılında vefat etmiştir.
Sosyoloji Yaklaşımı
Anti Marksist bir sosyolog olan Şerif Mardin, yapısal-fonksiyonalizm yaklaşımına bağlı olarak sosyolojiye başlamış, tarihsellikle yoluna devam etmiş ve bunları daha sonra M. Weber'in anlamacı sosyoloji yaklaşmııyla sentezlemiştir.
Mardin, çalışmalarında din-toplum-birey ilişkilerini, bunların birbirleri üzerindeki etkilerini, dinin kültürel ve siyasal kodlarını derinlemesine ele almıştır.
Mardin, Osmanlı - Türk toplum yapısının temel dinamiklerini belirlemeye yönelik araştırmalar yapmıştır.
Mardin'in dini merkez alan araştırmaları yanında ikinci sırada yer verdiği temel çalışma konusu 19. yüzyıl Osmanlı ve 20. yüzyıl Türkiye toplumunun modernleşme süreçleri olmuştur.
Mardin, aynı zamanda, Batı sosyolojisinde ortaya çıkan birçok sosyoloji anlayışı ve teorisini ülkemize aktaran ve yerleştiren sosyologtur.
Osmanlı Devleti'nde Siyasal, Düşünsel ve Yapısal Değişme Eğilimleri: 19. Yüzyıl
19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda Tanzimat dönemiyle birlikte her alanda önemli değişmeler meydana gelmiştir.
Yeni Osmanlıların devamı olan İttihatçılarda özgürlük, halkçılık ve milliyetçilik fikirleri daha belirgin olarak öne çıkmıştır.
Yeni Osmanlıların temel amacı kuvvetler ayrımını içeren meşruti bir yönetim biçimi oluşturarak devleti yıkılmaktan kurtarmaktır.
Yeni Osmanlılar, Türk düşüncesine Batı'dan birçok kavram aktarmış, medeniyet, ilerleme, özgürlük ve vatan gibi kavramların yerleşmesinde önemli bir rol oynamışlardır.
Cumhuriyet Dönemi Üzerine Düşünceler
Mardin'e göre, bir modernleşme projesi olarak kurulan Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu ile süreklilik ilişkisi içerisinde olmuştur. Bu süreklilik aynı zamanda bir kopuşu da içermiştir.
Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen devrimlerle modern bir toplum modeli oluşturulmaya çalışılmıştır.
Atatürk'ün kurduğu cumhuriyet, monarşi, kişisellik, dinsellik, geleneksellik, kozmopolitlik yerine bilimsellik, modernlik, milliyetçilik, halkçılık, sınıfsız toplum modeline dayanır.
Din ve İdeoloji
Mardin, ideolojileri "sert" ve "yumuşak" olarak ikiye ayırmaktadır. Sistematik şekilde işlenmiş, teorik eserlere dayanan, seçkinlerin kültürüyle sınırlandırılmış, içeriği güçlü bir yapı oluşturan durum, sert ideolojiyi; kitlelerin çok daha şekilsiz, inanç ve bilgisel sistemleri, yumuşak ideolojiyi oluşturur.
Mardin'e göre, "Halk İslamı" Türkiye'de "yumuşak" bir ideoloji işlevi görmektedir.
İslamcılık, 19. yüzyılda, tüm Müslümanları emperyalizme karşı birleştirmek üzere ortaya çıkan bir ideolojidir.
İslamcılık ve Cemaatleşme
Modernleşmenin yarattığı tedirginlikler, laik dünya görüşünün yetersizliği, Batı uygarlığının yarattığı yenilgi psikolojisi cemaatlerin gelişmesinde etkili olmaktadır. Diğer yandan, modern sistemde yükselme olanağı bulamayan kesimler geleneksel kodlar içerisinde bu yükselme olanağını cemaatler aracılığı ile elde etmektedirler.
Merkez-Çevre Teorisi
Merkezi, devleti temsil eden kesimlerle yereli, çevreyi temsil eden kesimler; yönetenlerle yönetilenler arasındaki iktidar mücadelesi sosyolojide merkezçevre teorisi ile formüle edilmektedir.
Türk toplumu hâlâ, yönetenlerle yönetilenler arasındaki tarihsel ikiliği, devlet seçkinleri arasındaki ikili rekabeti, girişimci olmak isteyenlerle, iktidarı onlarla paylaşmayanların ayrımını yaşamaktadır.