Türkiye’de Rejim, Sistem Arayışları ve Tartışmaları

Siyasal Rejim Kavramı ve Geleneksel Rejim Tasnifleri

Sistem kavramı kabaca, birbirleri ile etkileşim ve iletişim hâlinde olan, başka bir anlatımla ögelerinin birbirinden hem etkilendiği hem de etkilediği bir ilişkiler bütünüdür. Toplumsal sistemin bir parçası olan siyasal sistem ise toplumun kolektif/ortak amaçlarını gerçekleştirmek için oluşturulan örgütler, yapılar ve kurumlar ile bunların tamamında toplumun her bir ferdinin ne şekilde yer alacağı veya nasıl ilişkide bulunacağı sorusunun ulaştırdığı tanımdır ya da kavramdır.

Tarihte siyasal rejimleri ayrıntılı bir şekilde tanımlayan ilk düşünürler Platon ve Aristotales olarak kabul edilmektedir. Fakat bunlar içinde üzerinde en çok durulanı Aristotales’in sınıflandırması olmuştur.

Modern Siyasal Rejim Tartışmaları

Antik Yunan düşünürlerinin yaptığı sınıflandırmalar ve tanımlamalar modern döneme kadar geçerliliğini korumuştur. Fakat modernleşmeyle birlikte toplumsal ve iktisadi yapıların değişmesi, siyasal yapıların değişmesini de beraberinde getirmiştir. Artık geleneksel siyasal yapılar ve tanımlar geçerliliğini koruyamaz hâle gelmiştir.

Yöneten-Yönetilen İlişkisine Göre Siyasal Sistemler

Yönetimler/siyasal rejimler yöneten-yönetilen ilişkisine göre üçe ayrılmaktadır. Demokratik sistemler, otoriter sistemler ve totaliter sistemler. Buradaki temel belirleyici husus, yönetimlerin meşruluklarını nereden aldıkları, yönetilenlerle yani yurttaşlarla nasıl bir ilişki kurdukları, onlara karşı hesap verip vermedikleri gibi hususlardır.

Yasama-Yürütme İlişkisine Göre Hükûmet Biçimleri

Siyasal sistemi, toplumun kolektif/ortak amaçlarını gerçekleştirmek için oluşturulan örgütler, yapılar ve kurumlar bütünü olarak tanımlayınca, onun bir başka boyutu olan hükûmet biçimlerini de incelemek gerekmektedir. Hükûmet siyasal sistemin kurumsal boyutunu ifade eden bir kavramdır. Başka bir anlatımla yasama ve yürütme erklerinin/organlarının içinden çıkan kurumları ve bu kurumların birbirleriyle ilişkisini ifade etmektedir.

Tarihsel Süreç ve Türkiye

Geleneksel yapısını, işleyişini, kurumlarını ve politik kültürünü uzun yıllar Batı karşısında koruyan ve sürdürebilen Osmanlı, birtakım gelişmelerin de etkisiyle beraber süreç içinde siyasal sisteminde değişikliklere gitmek durumunda kalmıştır.

Klasik Dönem

Klasik dönemde Osmanlı yönetim modeli/siyasal modeli geleneksel sınıflandırma içinde yer alan monarşidir. Osmanlı siyasal sisteminde yürütmenin başında padişah (monark) bulunmaktadır ve yönetim babadan oğula veraset usulü ile geçmektedir. Padişah yürütmede mutlak anlamda yetkilidir. Osmanlı siyasal sistemi içinde devleti ve toplumu ilgilendiren kararların alınması sürecinde padişah nihai karar verici durumundadır.

19. Yüzyıl ve Geleneksel Sistemin Dönüşümü

18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyıl boyunca keskin ve yapısal değişikler zamana yayılmış bir şekilde kendisini göstermeye başlamıştır. Padişahların siyasal sistem içindeki merkezi ve belirleyici/öncelikli konumu 19. yüzyılın başına değin sürmüştür. Geleneksel sistemin merkezi figürü ve unsuru olan padişah, 19. yüzyılda söz konusu özelliğini kaybetmiştir. Bu dönemle birlikte, yeni bir bürokratik sınıf ortaya çıkmış ve artık yönetimde asli söz sahibi ve belirleyici olan unsur bu bürokratik sınıf olmuştur. Padişah ise sistemin meşruluk dayanaklarından biri konumuna indirilmiştir. 20. yüzyılda yani 1909’i takip eden süreçte sistem çok büyük değişiklikler geçirmiştir. Bu dönemde padişah siyasi ve idari sistemin merkez figürü olmaktan çıkmış, onun yerini seçimle oluşan meclis ve onun içinden çıkan hükûmet almıştır.

Cumhuriyet Dönemi: Rejim Değişikliği ve Sistem Tartışmaları

Türkiye’deki siyasal rejim tartışmaları açısından Osmanlı sonrası dönemi, henüz Osmanlı Devleti’nin yıkılmamış olduğu Millî Mücadele yılları, II. Meclis’in açılmasından iki binli yıllara kadar geçen dönem ve hükûmet sisteminin değiştiği 2018 sonrası şeklinde dönemselleştirme yapmak mümkündür.

1921-2018 Yılları Arası Dönem

Millî Mücadeleyi yürüten Ankara Hükûmeti, henüz ayrı/müstakil bir siyasal özne olmasa da bir devlet gibi hareket etmiş ve yönetim ve siyasal örgütlenme biçimi olarak meclis hükûmeti sistemini belirlemiştir. Henüz I. Meclis döneminde saltanatın kaldırılmış olması ve II. Meclis döneminde 29 Ekim 1923 yılında Cumhuriyet’i kabul edilmesiyle birlikte siyasal sistem ve yönetim biçimi tartışmalarında başka bir evreye geçilmiştir.

DP’nin on yıllık iktidarının ardından 1961 Darbesi ve akabindeki 1961 Anayasası ile ülkede yeni bir döneme girilmiştir. 1961 Anayasası, bir önceki dönemde hem anayasal olarak hem de fiilî olarak yasama-yürütme dengesinde orantısızlık gördüğünden ve yürütmenin elinde aşırı yetkiler olduğunu değerlendirdiğinden, yürütmenin dengelenmesi ve sınırlandırılması yönünde düzenlemeler getirmiştir. Fakat bunlarda sistemdeki işleyiş sorunlarını ve tıkanıklıkları çözememiş; toplumsal ve politik sorunlar artış göstermiş ve 1980’de askerî darbe olmuştur. Darbe sonrasında kabul edilen 1982 Anayasası’nda bir önceki dönemde yaşanan sorunlara çözüm olması amacıyla yürütme güçlendirilmiş ve özerk kurumların özerkliği kısmen azaltılarak bunlar merkezi idarenin kontrolüne sokulmuştur

2018: Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi

Başkanlık sistemini savunanlara göre, bu sorunların temelinde tam olarak oturmamış olan ve esasında parlamenter sistemin de bozuk bir versiyonu olan hâlihazırdaki siyasal sistemimiz yatmaktadır. Dolayısıyla hem politik istikrarı hem de yönetim istikrarını sağlayacak olan başkanlık sistemi gibi bir sisteme geçilmesiyle teknik olarak ortaya çıkan bu sorunların büyük bir kısmı aşılmış olacak, yönetimde istikrar sağlanacak ve güçlü hükûmetlerle ekonomik ve toplumsal atılımlar gerçekleştirilebilecektir.

Buna karşın başkanlık sistemine karşı çıkanlar ise her şeyden yaklaşık yüz yıldır devam eden bir parlamenter sistem geleneğimizin olduğunu ve bunun sürdürülmesi gerektiğini; çatışmacı bir politik kültüre sahip olan Türkiye’de çok güçlü bir başkanın ve başkanlık sisteminin otoriter yönetimleri doğurabileceğini ve bunun özgürlükler açısından tehlikeli sonuçlara yol açabileceğini; kuvvetler ayrılığının zedeleneceğini ve ortaya konan önerilerin birtakım belirsizlikler içerdiğini dile getirmişlerdir. 2017 yılındaki referandumda %51,4 evet oyuna karşılık %48,6 hayır oyu ile kabul edilen 18 maddelik metinle Türkiye hukuki olarak başkanlık sistemine geçmiş oldu. 2018’deki fiilî geçişle birlikte Türkiye’de uzun süredir uygulanmakta olan parlamenter sistem kaldırılarak Türkiye’ye özgü birtakım özellikler ve düzenlemeler de barındıran Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’ne geçilmiş oldu.