Türkiye’de Sivil Toplum ve Demokrasi

Demokrasi

Demokrasi farklı dinden, inançtan, ideolojiden, sınıftan ve siyasi görüşten insanların bir birine tahakküm etmeden, yan yana, eşit ve özgür bir şekilde birlikte yaşadıkları yönetim biçimidir. Demokrat olmak otoriter ve totaliter olmamak demektir.

Demokrasinin kendi içinde, basitinden mükemmeline doğru üç türü vardır: Herkesin oyunun aynı değerde sayıldığı, şeffaf seçimlerin yapıldığı "temsilî sistem" en basitidir. Bu türe "çoğunlukçu demokrasi" de denmektedir. Çağdaş modern demokrasi, liberal demokrasidir. Liberal demokrasi demokratik seçimlerin yanı sıra, temel hak ve özgürlüklerin güvence alındığı demokrasidir. Kamuoyunda "çoğulcu demokrasi" olarak da adlandırılmaktadır.

Sivil Toplum

Sivil toplum, makro ve mikro olmak üzere ikiye ayrılır. "Makro sivil toplum" modern bir kentin, modern bir ülkenin bütün toplumunu, "mikro sivil toplum" ise modern toplum içinde varlık gösteren dernek ve kulüpler gibi sivil toplum örgütlerini (STÖ’LERİ) ima eder.

Tarihsel olarak ilk önce kütlevi (kitlesel) sivil toplum ortaya çıkmıştır. Daha sonra bu toplum kendi içinde örgütlenmiştir. Örgütlenen bu grupların sivil olanlarına sivil toplum örgütü (STÖ) denir. STÖ, iktidar ve kazanç amacı gütmeyen gruplardır.

Sivil Toplum ve Demokrasi

Sivil toplumun adı başlangıçta piyasa ekonomisi, özerk girişimci ve hukuk devletiyle beraber anılırken sonraki süreçte STÖ olarak bu sayılanların karşısına konumlanmıştır.

Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin sivileşme ve buna bağlı olarak demokratikleşme sorunu özerk girişimci eksikliğinden ve hukuk devleti eksikliğinden; gelişmiş modern ülkelerin bu bağlamdaki sorunları ise hukuk devletine sırtını dayayan değim yerindeyse devlet içinde devlet hâline gelmiş baskı/çıkar gruplarının meydan okumasından kaynaklanır.

Öte yandan sivil toplumla demokrasi arasındaki ilişkinin karşılıklı olduğu unutulmamalıdır. Demokrasinin STÖ’ye ihtiyacı olduğu kadar, STÖ’nün de demokrasiye ihtiyacı vardır. Devletle ilgili eleştiriler de onun varlığına değil, otoriterlik sıfatınadır/niteliğinedir

Türkiye'de Sivil ve Demokrasi

Türkiye’de Osmanlı’dan günümüze devlet güçlü, toplum ise zayıf bir konumda olmuştur. Bu siyasi yapı geçmişten günümüze devlet geleneği/siyasal kültür hâline gelmiştir. Bu gelenek, Weber’e atıfla, patrimonyalizm kavramıyla adlandırılmaktadır. Patrimonyal devlet geleneği, bütün toplumsal hareketleri kontrol altına almak ve baskı gruplarını bağımlılaştırmak suretiyle merkezi güçlendirmek felsefesine dayanır.

Osmanlı’da sivil toplumun izlerini arayanlar "millet sistemi"ne, loncalara, İslam hukukuna, vakıf ve tarikatlara bakmıştır. Ortaya çıkışları itibarıyla sivil olan bu yapılar, patrimonyal geleneğin etkisiyle devletin kontrol ve denetimine girmiş, görece özerkliklerini kaybetmişlerdir.

Ahilik, kuruluş aşamasında özerk iken sonradan, başına kethüda atanarak devletin kontrolüne girmiş ve lonca adını almıştır. Günümüzdeki TOBB, Esnaf Teşkilatı gibi modeller Osmanlı’daki bu geleneğin devamıdır.

Türkiye’deki girişimciler bir türlü özerk olamamıştır. Bu nedenle bu kesim "komprador" (yabancı sermayenin çıkarlarını koruyan , görünüşte yerli ve millî ama aslında yabancılarla işbirliği hâlinde olan sermaye grubu), sığıntı gibi sıfatlarla anılmıştır. Türkiye 21.yüzyılın başından itibaren dış konjoktürün de etkisiyle, bu durumdan büyük ölçüde sıyrılmıştır denebilir. Fakat "kütlevi sivil toplum"un oluşumuyla ilgili Türkiye'de eksikliği hissedilen en önemli kurum, herhâlde tam anlamıyla Batılı anlamda prensipleri oturtulamayan "hukuk devleti"dir.

Osmanlı’da, tarikatlar, özellikle Bektaşiler gibi aykırı olanlar, başlangıçta özerk iken yeniçeri ve esnafın Bektaşiliğe girmelerinin mecburi olmasıyla devletin kontrolüne girmişlerdir. Medreseler ve ulema ise Fatih’ten bu yana, hep devletin kontrolünde olagelmiştir. Cumhuriyet Dönemi'nde de üniversiteler bir benzerini söylemek mümkündür.

Öte yandan Osmanlı Dönemi açısından sivil toplum konusuyla ilgili her şey olumsuz da değildir. Mardin’e göre, Tanzimat Dönemi bürokrasisi ve onunla eklemleşik aydın kesimi görece özerktir. Söz konusu yapı devleti (sultanı) dengeleyen bir unsurdur. Keza II. Meşrutiyet, her konuda sayısız dinî, sivil ve siyasi grubun, dernek ve kulüplerin kurulduğu, her türlü düşüncenin tartışıldığı demokratik bir dönemi ifade eder.

Osmanlı’da devletin gücünü sınırlayan diğer etken İslam hukukudur. Mardin’e göre Sultan'ın iktidarı, İslam hukuku ile sınırlandırılmıştır. Diğer olumlu örnek özerk girişimcilikle ilgidir. Keyder’e göre, Osmanlı’da gayrimüslim menşeli (kökenli) bir tüccar sınıfı vardı. Eğer ülkeden göçmemiş olsalardı yeni Türkiye'nin yerli girişimcileri onlar olacaktı.

Osmanlı’da gayrimüslim "milletler", sultan ve devlet nezdinde görece özerkti. Aile, miras ve eğitim gibi konularda kendi yasaları vardı. Sultanı baba, devleti ailesi gibi gören Sünni Müslümanlar için bu konuda aynı şeyi söylemek zordur. Ancak Osmanlının hâkim unsuru durumundaki Sünni Müslümanlarla ilgili farklı bir açıdan olumlu bir değerlendirme yapmak da mümkündür. Sünni Müslümanların diğer milletlerle birlikte yaşama tecrübesi onlara derin bir hoşgörü kültürü katmıştır. Hoşgörü ise demokrasi kültürünün gereğidir

Patrimonyal devlet geleneğinin olumsuz izlerine karşın, Batı ile yakınlık dolayısıyla olumlu gelişmeler de söz konusuydu. 1860’lı yıllardaki yerel seçim uygulamaları, Tanzimat Dönemi ıslahatları, 1876’da ilan edilen anayasa, II.Meşrutiyet gibi örnekler Türkiye'nin modern gelişme sürecini takip ettiğinin göstergesidir. Öyle ki demokratik gelişme süreci "Millî Mücadele Dönemi"nde bile kesintiye uğramamıştır.

Örgütlenen halk, Ankara’da bir araya gelmiş, millî bir meclisi kurmuş, meclis başkanı ve başkomutanı seçmiş, savaş kararı almış, anayasal nitelikli temel yasaları çıkarmıştır. Ancak, mücadele biter bitmez, 1923 yılında meclis feshedilmiş, yerine vesayetçi bir meclis kurulmuştur. 1923 ila 1949 arası dönem sivil toplum ve demokrasi açısından bir duraksamayı ifade eder.

1950’den sonra demokrasiye geçilmiş; genel ve yaygın anlamda sivil, siyasal ve ekonomik örgütlenme bu tarihten itibaren başlamıştır. Köyleri kente taşıyacak yollar yapılmıştır. İnsanlar okumak, çalışmak, alışveriş yapmak ve yaşamak için köyden kente göçmüştür. Anomik ve arabesk anormalliklere sebep olsa bile bu tarihten sonra, bütün toplumun genel ve yaygın kentleşmesinden, uygarlaşmasından, sivilleşmesinden, demokratikleşmesinden bahsetmek mümkün hâle gelmiştir.