Türkiye’de Kadın ve Siyaset

Osmanlı-Türk Batılılaşma hareketlerinin önemli alt başlıklarından biri de “kadın” konusu olmuştur. Askerî ve eğitim alanında başlayan Batılılaşma reformlarının kadınları kapsayan kısmı öncelikle “eğitim” alanında olmuştur. Tanzimat Dönemi'nde kadınlara yönelik açılan okullar, kurslar kadının eğitiminin önemine vurgu yapmıştır. Yine Batı’dan esinlenerek çıkartılan yasalar çerçevesinde aile konusunda, yeni düzenlemeler yapılmış ve kadının toplumsal konumu iyileştirilmeye çalışılmıştır.

II. Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte var olan özgürlük ortamından kadınlar da faydalanmıştır. Kırkın üzerinde kadın dergisinin çıktığı bu dönemde, kadınların kendilerini ifade ettiği bir diğer ortam ise kurdukları dernekler ve cemiyetler olmuştur. 1923 yılında Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları tarafından kurulan Cumhuriyet Batılılaşma reformlarında kadınlara siyasal, toplumsal, ekonomik ve kültürel tüm hakları sağlayarak toplumda cinsiyet farkını ortadan kaldıracak bir düzen kurma yolunda önemli adımlar atmıştır. Seçme ve seçilme hakkı gibi siyasal alanda, Medeni Kanunu’nun kabul edilmesi ile hukuksal alanda, kılık kıyafet kanunun kabulü ile kültürel alanda kendisine yer bulan kadın, her mesleği yaparak “özel alan”dan çıkarak “kamusal alan”a girmiş ve Cumhuriyet'in Batılılaşma hedeflerinde önemli bir misyon edinmiştir.

Özellikle 1990 sonrası gelişen feminist hareket kadınların toplumda var olan eşitsizlikleri fark etmelerine sebep olmuş verdikleri mücadele ile siyasal, toplumsal ve ekonomik alanda birçok kazanım elde etmelerine yardımcı olmuştur.

Tanzimat ile başlayan siyasal ve toplumsal dönüşüm Osmanlı’daki yeri “özel alan” olan kadını da kapsamıştır. Mutlak iktidarın sınırlanması ve her alanda yenilik hareketi başlatan Osmanlı bürokratlarının en önem verdiği konuların başında, aile gelmiştir. Bu anlamda aile ve kadın birbirinden ayrılamaz bir bütün oluşturmuştur.

Osmanlı’da modernleşme hareketleri sadece siyasal yapıda değil, toplumsal, idari ve eğitim hayatında da değişikliklere yol açmıştır. Özellikle aile yapısı ve kadın konusunda yapılan yenilikler siyasal yapıyla paralel bir değişimi de sağlamıştır.

Tanzimat Dönemi'nde özellikle kız çocukları için açılan okullar, Batı etkisinin Osmanlı toplumsal yaşamı üzerinde oldukça güçlü bir biçimde hissedilmesinde önemli bir rol oynamıştır. Bu noktada Batı tarzında eğitim veren bu okullar, kadınların yaşam biçimlerini, çocuk yetiştirmelerini, sağlık, beslenme ve görgü kuralları gibi birçok alanda büyük bir değişime neden olmuştur.

1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilanı ve Abdülhamit yönetiminin sonu, Osmanlı’da özgürlükçü bir ortamın doğmasına zemin hazırlamıştır. Osmanlı’da Batılılaşma hareketleri sadece siyasal yapıda değil, toplumsal, idari ve eğitim hayatında kadınları da içeren yeni bir düzenin kurulmasına ve büyük değişimlere yol açmıştır. Bu dönemde özellikle kadın konulu dergiler ve kadın dernekleri kurulmuş ve kadın haklarını savunan kadınlar ön plana çıkmıştır.

Osmanlı kadınları, II. Meşrutiyet’in “eşitlik, özgürlük, kardeşlik” gibi ilkelerinin kendilerini kapsamamasını eleştirmiş ve bu tepkilerini, hak ve özgürlük isteklerini ifade etme yolunda kendilerine iki aracı bularak gerçekleştirmişlerdir. Bunlar kadın dergileri ve dernekleri olmuştur.

Cumhuriyetin Batılılaşma politikası çerçevesinde milliyetçi değerlerin yerleştirilmesi ve benimsetilmesi noktasında aile önemli bir role sahip olmuştur. Özellikle ulus devletin kurulması sürecinde milletin “millî birliğini” sağlama konusu başta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Cumhuriyeti kuran kurucu kadronun en önem verdiği amaç olmuştur.

Kota uygulaması, siyasette kadın oranını yükseltmekte oldukça etkili bir yöntemdir. Türkiye’de kota uygulaması yasal bir zorunluluk olarak getirilmemiştir. Tamamen partilerin gönüllü olarak uygulaması ile görünürlük kazanmaktadır. Siyasette kadınlara uygulanan kota, kadınları yerel yönetimlere, belediye meclis üyeliğine ve parti üyeliğine katılımlarını sağlama konusunda teşvik etme işlevini sağlar. Kota, kadınların siyasete olan ilgilerinin artmasında da önemli bir rol oynar.

Bu yeniliklerin başında “eğitim” gelmektedir. Cumhuriyet Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim kurumlarını birleştirmiş ve kızlarla erkeklere eşit eğitim imkânı sağladıktan sonra, art arda eğitim kurumları açmıştır.

Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 5 Aralık 1934 tarihinde elde etmiştir. Anayasa'nın seçmenlerin ve milletvekillerinin yaş ve cinsiyetine ilişkin 10. ve 11. maddeleriyle seçim kanununda değişiklik yapılmıştır. Buna göre, 22 yaşını bitiren her Türk kadını erkeklerle birlikte seçmen olabilecek ve 40 yaşını bitirenler milletvekili seçilebilecektir. 1935 yılında yapılan seçimlerle beraber 18 kadın vekil Meclis’e girmiştir.

Bu dönem Türkiye’de feminist düşüncenin öğrenildiği, fark edildiği bir dönem olarak da adlandırılabilir. Kadınların siyasi ve sosyal haklarını aldıktan sonra uzunca bir süre sessiz kalan kadın hareketi, 1980’lerin başında feminist eylemlerle Türkiye’de kadının konumunu tartışmaya başlamıştır.

90’lar Türkiye’de feminizmin yükseliş yıl olarak okunabilir. Siyasal ve toplumsal alanda yaşanan değişimler, kadınların kendi sorunlarına karşı bakış açısını da değiştirmiş ve temel konu başlıkları “şiddet, taciz, bekâret kontrolleri, tecavüz, töre cinayetleri” olmuştur.

Kadına yönelik şiddetin önlenmesi amacını taşıyan ve Türkiye’de aile içi şiddet kavramının ilk kez hukuksal bir metinde tanımlanmasını sağlayan 1998 tarihli 4320 sayılı “Ailenin Korunmasına Dair Kanun”da 2007 yılında değişiklik yapılarak Kanun'un kapsamı genişletilmiştir.

Dünya genelinde olmakla beraber Türkiye’de siyasal katılım mekanizmalarında kadınların “düşük orandaki temsili” en temel sorunlardan biridir. Cumhuriyet’in yaptığı yeniliklerle başlayan kadının kamusal görünürlüğü, 1935 yılında yapılan seçimlerde Meclis’e giren 18 kadın vekilin sayesinde kadının “siyasal alandaki görünürlüğü”nü sağlamıştır.

Özellikle siyasal partiler, parti programlarında “kadınlar” hakkında yapılması gerekenlerin, hedeflerin belirtildiği bölümlere yer vermiştir ve partilerin “kadın kolları” teşkilatları önemli bir yer tutmaktadır. Temelde kadınların siyasi yaşama katılmalarını, karar alma mekanizmalarında temsil edilmelerini ve kadın sorunlarının siyaset içinde yer almasını sağlamak, temel hedefi oluşturmaktadır.

Kadınların siyasal katılımını etkileyen diğer bir faktör ise sahip oldukları sosyo-ekonomik durumlarıdır. Dünya genelinde olduğu gibi Türkiye şartlarında da toplumsal hayatın sunduğu imkânlardan kadınlar erkekler kadar yararlanamamaktadır. Erkek egemen zihniyet olarak adlandırılabilecek bu toplum yapısında, kadının önünde hukuksal olarak bir engel bulunmasa da mesleki alanda, siyaset gibi alanlarda daha çok toplumsal ve kültürel engeller söz konusu olabilmektedir. Bu noktada yapılması gereken, “pozitif ayrımcılık” ve “siyasette kadınlara ayrılan kota” gibi uygulamaların yanında, ataerkil yapının yerini toplumsal cinsiyet eşitliğine dayalı bir anlayışın alması noktasında bir zihniyet dönüşümünü sağlayabilmek olacaktır.