Örnek Cümle Çözümlemeleri

Türkçenin kendisine has kuralları ve bir sistemi vardır. Bu matematiksel dili çözümlemek için cümle mimarisini bilmek, sözdizimsel yapıyı çözümlemek gerekir.

Nasıl ki kelimenin yapısı kök ve eklerden meydana geliyorsa, cümle de duygu ve düşünceler doğrultusunda yapı, anlam ve sıralanış gibi özellikler açısından farklılıklar gösterirler.

Türkçenin cümle mimarisinde “özne+zarf tümleci+dolaylı tümleç+nesne+yüklem” şekline bir sıra söz konusudur. Öncelikle Türkçe cümle yapısını, cümlede hangi ögelerin nerede bulunduğunu bilirsek cümle çözümlemede işimiz kolaylaşır. Ancak bu durum kurallı cümleler için geçerlidir. Bu ünite, 12. ve 13. ünitelerde gördüğümüz konuların örnek çözümlemelerle pekiştirme amacı güttüğü için kısaca bu iki üniteyi özetlemekte fayda bulunmaktadır.

12. ünitede cümle çeşitlerini öğrenmiş, buna göre “yüklemine göre”, “yüklemin yerine göre” cümle çeşitlerini görmüştük. Buna göre yüklemine göre cümleler fiil ve isim cümleleri olmak üzere iki başlıkta incelenmişti. Fiil cümlesi, yüklemi çekimli olan, isim cümlesi ise yüklemi –imek fiili ile fiilleştirilmiş isim soyundan bir kelime olan cümlelere deniyordu.

Yüklemin yerine göre cümlelerde ise, bazen çeşitli gerekçelerle ki en önemlilerinden biri vurgulanmak istenen ögenin yükleme yaklaştırılması veya cümleye farklı bir ahenk ve anlatım özelliği katabilmek için yüklemin yerinin değiştirilmesi söz konusu olabiliyordu. Bu durumda kurallı, devrik ve eksiltili cümle yapısı karşımıza çıkıyordu. Tabiatıyla yüklemin sonda bulunduğu cümleler “kurallı”, yüklemin sonda değil de kendisinden sonra tek bir kelime bile gelse “devrik”, yüklemin kullanılmadığı, fakat bir yargı bildirdiği durumlarda “eksiltili” oluyordu.

13. ünitede cümle konusunu işlerken “Anlamına göre cümleler”, “Yapısına göre cümleler” olmak üzere iki temel başlık üzerinde durmuştuk.

Anlamına göre cümleler, olumlu ve olumsuz olmak üzere ikiye ayrılıyordu. Eğer cümlede olumlu bir yargı söz konusuysa olumlu, olumsuz bir yargı bulunuyorsa olumsuz cümle var demektir.

Yapılarına göre cümleler ise basit, bileşik, bağlı ve sıralı cümle olmak üzere dört başlıkta ele alınıyordu.

Cümlenin ögeleri “Temel Ögeler” ve “Yardımcı Ögeler” olarak iki grupta incelenebilir. Temel ögeler, cümle içerisinde anlam yükünü temel olarak taşıyan ögelerdir. Cümledeki hareketi, olayı, işi, yargıyı bildiren, çekimli kelime veya kelime grubuna yüklem denmektedir. Türkçede cümlenin en temel ögesi yüklemdir.

Yüklemde belirtilen işi yapan varlığa özne denmektedir. Yükleme sorulacak “Kim?” ve “Ne?” soruları özneyi bulmamızı sağlamaktadır.

Cümlenin yüklem ile öznenin dışındaki ögeleri; yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlayan, tümleyen ögelere yardımcı ögeler denir. Cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen varlığa “nesne” denir. Nesneyi bulmak için yükleme “neyi?" ve "kimi?” soruları veya özneyi bulduktan sonra “ne?” sorusu sorulur. “neyi? ve kimi?” sorularının cevabı belirtili nesne, “ne?” sorusunun cevabı ise belirtisiz nesneyi verir.

Cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlayan ve kesinleştiren; yönelme (-e,-a), bulunma (-de,-da) ve ayrılma (-den, - dan) eklerinden biriyle veya bir edatla birlikte bulunan yalın veya grup hâlindeki ismin cümle bilgisindeki adı “dolaylı tümleç” tir. Yükleme sorulacak “nereye?" , "nerede?" ve "nereden?” sorularıyla cümledeki dolaylı tümleç bulunacaktır.

Cümle çözümlemesini tam olarak yapabilmek için şu soruları ve cevaplarını bilmek gerekir:

Cümlede yüklem görevinde kullanılan kelime hangisidir?

Diğer ögeleri bulmak için yükleme hangi sorular sorulmalıdır?

Yüklemin türüne göre nasıl bir cümledir?

• İsim cümlesi
• Fiil Cümlesi

Anlamına göre nasıl bir cümledir?

• Olumlu
• Olumsuz

Soru (olumlu soru-olumsuz soru)

Yükleminin yerine göre nasıl bir cümledir?

• Kurallı
• Devrik

Yapısına göre nasıl bir cümledir?

• Basit cümle

Birleşik cümle (şartlı birleşik, ki’li birleşik, iç içe birleşik)

• Bağlı cümle

Sıralı cümle (bağımlı sıralı cümle, bağımsız sıralı cümle)

1.Örnek cümle: Akıl akıldan üstündür.

Cümlenin ögeleri: Akıl (özne)+akıldan (dolaylı tümleç)+üstündür(yüklem)

2.Örnek Cümle: “Hırsızlar kapıyı kırıp içeri girmişler.”

Cümlenin ögeleri: Hırsızlar (özne)+ kapıyı kırıp (durum zarfı)+ içeri (yer-yön zarfı)+ girmişler (yüklem)