Cümle Çeşitleri II

Anlamına Göre Cümleler

Dilimizde anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz ve soru olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Cümlede olumlu bir yargı varsa bu tür cümleler olumlu cümlelerdir. Cümlede iki olumsuz yargı bulunduğunda da yine cümle olumlu olmaktadır. Olumsuz cümlelerde yüklemin olumsuz olması durumu söz konusudur. Bazı durumlarda soru cümleleri olumsuz anlam ifade etmektedir. Türkçede kullanılan “ne…… ne…..” yapısı olumlu yapıda görünmesine rağmen olumsuz anlam ifade etmektedir. Soru cümleleri ise yapısı gereği olumlu soru ve olumsuz soru başlıkları altında incelenmektedir.

Biçim yönünden soru cümlesi gibi görünen; ancak soru sorup yanıt almak amacıyla kurulmamış cümleler de vardır. Bunlara “sözde soru cümlesi” denir. Sözde soru cümlelerinde amaç, çeşitli duyguları vurgulayarak belirtmektir. Bunlarda duygulanma anlamı çok güçlüyse, cümlenin sonuna soru işareti yerine ünlem işareti konabilir.

Yapısına Yöre Cümleler

Türkçede cümleler yapısına göre basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler olarak dörde ayrılmaktadır. Basit cümlelerde tek bir hüküm bulunmaktadır. Birleşik cümleler ise şartlı birleşik, ki’li birleşik, iç içe birleşik, girişik birleşik ve mi’li birleşik cümleler olarak sınıflandırılmaktadır.

Basit Cümle

Basit cümleyi belirleyen tek yüklemin, tek yargının bulunmasıdır. Yüklem dışındaki diğer ögelerin sayısı önemli değildir. Yapısında isimfiil, sıfat-fiil, zarf-fiil veya bu tür kelimelerden yapılmış kelime grupları bulunan cümleler, bu unsurlar bağımsız yargı bildirmedikleri için, yapı bakımından basit cümle sayılırlar.

Bileşik Cümle

İçinde şart kipinden başka bir cümle bulunan cümleler şartlı bileşik cümledir. Şart kipi, diğer fiil çekimlerinden farklı olarak bitmiş bir hareket göstermez, bir yargı ifade etmez. Bu sebeple şart kipiyle bağımsız bir cümle yapılamaz.

Farsçadan dilimize giren “ki” bağlacıyla yapılan birleşik cümledir. Yani yan cümlenin, temel cümleye “ki” bağlacıyla bağlandığı cümlelerdir. Bir cümlenin herhangi bir görevle başka bir cümlede yer almasıyla meydana gelen birleşik cümledir.

Yan cümlecikleri fiilimsilerle oluşan birleşik cümlelerdir. Yan cümlecikler temel cümlede öge olarak görev alır.

“mi” (mı, mu, mü) soru edatı, soru anlamını yitirdiğinde ardından kullanıldığı eylem de tam yargı bildiremez; ulaç (bağ eylem) gibi görev yapar ve yan cümle oluşturur. Temel yargısından başka bu yöntemle anlatılmış yan yargı içeren cümleler de birleşik cümle sayılır.

Birden fazla cümlenin “fakat, ama, ancak, lakin, ve, veya..” gibi edatlarla bir özneye bağlanarak oluşturduğu cümledir. Her biri bağımsız cümle olan bu cümleler arasındaki ilgi, bağlama edatlarıyla kurulmakta ve pekiştirilmektedir.

Tek başına bağımsız yargı bildiren iki veya daha fazla cümlenin bir anlam bütünlüğü içinde sıralanmasıyla kurulan cümlelerdir. Yüklemleri çekimli fiil olan sıralı cümleler, birbirinden virgül veya noktalı virgülle ayrılır.

Bağlı Cümleler

Cümlelerin birbirine “ve, fakat, ama” gibi edatlarla bağlandığı cümlelere ise bağlı cümle denilmektedir.

Sıralı Cümle

Sıralı cümleler ortak olan veya ortak olmayan ögelerle birbiriyle ilgili birden fazla hüküm bildiren cümleleri açıklamak için kullanılır. Ortak ögelerin bulunduğu sıralı cümlelere bağımlı sıralı; ortak ögenin bulunmadığı sıralı cümlelere ise bağımsız sıralı denilmektedir.