Cümle Çeşitleri I

Dilimizde her bir birimin kendi içinde bir yapılanma şekli söz konusudur. Örneğin sözcüğün yapısı kök ve eklerden meydana gelir. Cümleler de anlattıkları duygu ya da düşünce birimi doğrultusunda yapı, anlam ve sıralanış gibi özellikler açısından farklılıklar gösterirler; başka açılardan ele alındıklarında farklı özelliklerinden dolayı çeşitlenirler. Bu farklılıklar cümleleri yapısına, yükleminin türüne/yerine ve anlamına göre sınıflandırmayı gerektirmektedir.

Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Daha önceki ünitelerde öğrendiğimiz gibi Türkçede kelimeler isimler ve fiiller olarak ikiye ayrılmıştı. Cümlede yüklem görevinde kullanılan kelimenin türüne göre cümleler de “fiil cümlesi” ve “isim cümlesi” olarak iki gruba ayrılmaktadır.

Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümleye “fiil cümlesi” denilmektedir. Yüklem görevinde kullanılan kelime fiil soyludur ve iş, oluş hareket anlamı bildirir. Fiillerin en önemli özelliği olumlu ve olumsuz şekillere girebilmesidir.

Bir cümlenin fiil cümlesi olup olmadığını anlamanın en kolay yolu yüklemi olumsuz hâle getirmektir. Eğer yüklem olumsuzluk eki “-ma, -me” ile olumsuz hâle getirilebiliyorsa cümle fiil cümlesidir.

İsim Cümlesi

Yüklemi “imek” ek fiili ile fiilleştirilmiş isim soyundan bir kelime olan cümlelere “isim cümlesi” denir. İsim cümlelerinin en önemli özelliği olumsuzluk ekleriyle olumsuz hâle dönüştürülememeleridir.

“Seninle geçirdiğimiz günler ne kadar güzeldi.” cümlesinde yüklem görevinde kullanılan “güzel” kelimesi isim soylu bir sözcüktür ve dolayısıyla cümle isim cümlesidir.

Müdürümüzün adı Nazım Erol’du. (Kişinin adı ve soyadından oluşan “ad öbeği”, ek eylem alıp yüklem olmuştur.)

Eylemsi (fiilimsi)lerin, ek eylem alarak temel yüklem olduğu cümleler isim cümlesidir.

Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Türkçenin Grameri isimli eserinde Tahsin Banguoğlu Türkçede standart söz diziminin, “özne + zarf tümleci + dolaylı tümleç + nesne + yüklem” şeklinde olması gerektiğini belirtmiştir. Ancak Türkçenin, cümlede vurgulanmak istenen ögenin yükleme yaklaştırılması veya cümleye farklı bir ahenk ve anlatım özelliği katabilmek için yüklemin yerinin değiştirilebilmesi gibi bir özelliği bulunmaktadır. Önemli olan yüklemin yeri olmakla birlikte, diğer ögeler amaca göre, cümlenin değişik yerlerinde bulunabilir.

Kurallı Cümle

Yüklemin sonda yer aldığı cümle çeşidine “kurallı cümle” denilmektedir. Daha önce de belirtildiği üzere dilimizin standart söz dizimin de yüklem sonda yer almaktadır. Kurallı cümle “düz cümle” olarak da adlandırılmaktadır.

Devrik Cümle

Türkçenin standart söz dizimin de yüklem sonda yer alır. Yüklemin cümle içerisinde sondan başka bir yerde kullanıldığı cümleler devrik cümle olarak adlandırılmaktadır. Yüklemden sonra tek bir sözcük bile olsa cümle devriktir.

Devrik cümleler özellikle şiirde, hem anlatımı daha etkili bir hâle getirmek hem de vezin ve kafiye kurallarına uydurmak gibi düşüncelerle kullanılmaktadır.

Birleşik fiillerde ad soylu sözcüğün asıl eylemi anlatan “yardımcı eylem” den sonra kullanılması da devriklik oluşturur.

Deyimleşmiş birleşik fiillerde sözcük sırasının değiştirilmesi de devriklik oluşturur.

Eksiltili Cümle

Yüklem kullanılmadığı hâlde yargı bildiren cümlelerdir.