Cümlenin Ögeleri

Cümle

Cümle; bir fikri, bir duyguyu ve düşünceyi, bir oluş ve kılışı tam olarak bir hüküm hâlinde anlatan kelime veya kelime grubu olarak tanımlanmaktadır.

Dilimizde bir duygu ya da düşünceyi tam olarak anlatabilmek amaçlı sözcükler belirli kurallar çerçevesinde bir araya gelir. Cümle oluşturulurken dildeki kelime ve kelime gruplarından faydalanılır. Cümle içerisinde kullanılan her bir parça da cümlenin bir ögesi olarak görev üstlenir. Kısacası cümleler, belirli görev ve anlam ilgileri ile yan yana getirilen çeşitli ögelerden oluşurlar.

Cümlenin ögeleri “Temel Ögeler” ve “Yardımcı Ögeler” olarak iki grupta incelenebilir.

Temel Ögeler

Cümle içerisinde anlam yükünü temel olarak taşıyan ögelerdir. Cümlenin temel ögeleri şunlardır:

Yüklem

Cümledeki hareketi, olayı, işi, yargıyı bildiren, çekimli kelime veya kelime grubuna yüklem denilmektedir.

Türkçede cümlenin en temel ögesi yüklemdir.

Yüklem eğer fiil soylu bir sözcükse ”fiil cümlesi”; isim soylu bir sözcükse “isim cümlesi” olarak adlandırılmaktadır.

Türkçede yüklem genel olarak sonda yer almaktadır. Ancak bazı durumlarda yüklemin yeri değişebilmektedir. Yüklemin sonda olduğu cümlelere “kurallı cümle”; yüklemin sondan başka bir yerde olduğu cümlelere ise “devrik cümle” denilmektedir.

Özne

Yüklemde belirtilen işi yapan varlığa özne denilmektedir. Yükleme sorulacak “Kim?” ve “Ne?” soruları özneyi bulmamızı sağlamaktadır.

Türkçede cümle içerisinde özne şu şekillerde kullanılmaktadır:

Gerçek Özne: Yüklemde belirtilen iş veya oluşu yapanın tam olarak söylenmesidir.

Örnek:

Ahmet camı kırdı.

Gizli Özne: Yüklemde bildirilen işi yapanın açık olarak söylenmemesidir.

Örnek:

Bütün ödevlerimi bitirdim. (Kim bitirdi? Sorusunun cevabı cümle içerisinde yok. Ancak yüklemdeki I. tekil şahıs eki özneyi bildirmektedir.)

Sözde Özne: Yüklemde belirtilen işi yapmayan, yapılan işten etkilenen varlığın özne görevinde kullanılmasıdır. Aslında nesne görevinde olan bu sözcükler edilgen cümlelerde özne görevini üstlenmektedirler.

Örnek:

Cam kırıldı. (Bu cümlede kırma eylemini asıl yapan belli değildir. Cam sözde öznedir.)

Yardımcı Ögeler

Cümlenin yüklem ile öznenin dışındaki ögeleri; yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlayan, tümleyen ögelerdir. Bunlara genel olarak tümleç adı verilir.

Tümleçler temel olarak üç ana grupta incelenir:

Nesne

Cümlede öznenin yaptığı işten etkilenen varlığa “nesne” denir. Nesneyi bulmak için yükleme “neyi? kimi?” soruları veya özneyi bulduktan sonra “ne?” sorusu sorulur. “neyi? Ve kimi?” sorularının cevabı belirtili nesne, “ne?” sorusunun cevabı ise belirtisiz nesneyi verir.

Dolaylı Tümleç

Cümlede yüklemin anlamını çeşitli yönlerden tamamlayan ve kesinleştiren; yönelme (-e,-a), bulunma (-de,-da) ve ayrılma (-den, - dan) eklerinden biriyle veya bir edatla birlikte bulunan yalın veya grup hâlindeki ismin cümle bilgisindeki adı “dolaylı tümleç” tir. Yükleme sorulacak “nereye? , nerede? Ve nereden?” sorularıyla cümledeki dolaylı tümleç bulunacaktır.

Zarf Tümleci

Cümlede yüklemin anlamını zaman, tarz, ölçü, yer, yön vb. bakımlardan daha belirgin duruma getiren, sınırlayan kelime veya kelime gruplarına zarf tümleci denilmektedir. Zarf tümleçleri “durum bildiren zarf tümleci”, “zaman bildiren zarf tümleci”, “miktar bildiren zarf tümleci”, “yer-yön bildiren zarf tümleci” olarak sınıflandırılmaktadır. Zarf tümlecini bulmak için yükleme “nasıl?”, “ne zaman?”, “ne kadar?” ve “nereye?” soruları sorulmalıdır.

Hâl eklerini almamış hâlde bulunan içeri, dışarı, yukarı, aşağı gibi kelimeler yer-yön bildiren zarf tümleci olurlar. Bu kelimeler hâl eklerinden birini alırsa dolaylı tümleç olurlar.

Örnek:

Ali ağaçtan aşağı indi. (Zarf Tümleci)

Ali ağaçtan aşağıya inmeye çalışıyor. (Dolaylı Tümleç)