Toplumsal Hareketlilik

Toplumsal Hareketlilik Nedir?

Toplumsal hareketlilik, toplumsal yapı ve süreçlerin anlaşılması açısından oldukça önemli sosyal unsurlardan biridir.

Bireyler veya grupların içinde yer aldıkları bu konumları, statüleri bilinçli veya bilinçsiz, isteyerek veya istemeden değiştirmeleri durumu bir hareketliliğe, devinime yol açar. Bu statüler/konumlar arasında aşağı veya yukarı değişiklikler olabildiği gibi, aynı statüler içerisinde de bireyler çeşitli değişimler yaşarlar. Bütün bu değişimler, bireylerin ve grupların gündelik yaşamlarında ve sosyal ilişkilerinde etkisi ve yoğunluğu değişik oranlarda olarak mutlaka etkileyecektir.

Toplumsal Hareketlilik Araştırmaları

Toplumsal hareketlilik kişilerin zamanda, fiziki mekânda veya sosyal yapıdaki her türden devinimini ifade eder. Fiziki hareketlilik "göç" olarak adlandırılır ve gönüllü ve zorunlu olmak üzere göçün pek çok türü bulunmaktadır.

Toplumsal hareketlilik ise, bir kişinin veya grubun sosyal statüsünde meydana gelen değişimleri ifade eder. Sosyal statüler/konumlar arasında aşağı ve/veya yukarı olan devinimlere sosyal hareketlilik denilmektedir.

Toplumsal hareketlilik, yönü bakımından yatay ve dikey hareketlilik olarak iki çerçevede gerçekleşir. Yatay hareketlilik, aynı sosyal düzlemdeki bir grup veya durumdan benzer bir grup veya duruma doğru bir hareketliliktir. Dikey hareketlilik, sosyoekonomik ölçekteki aşağı-yukarı akışkanlık anlamına gelmektedir. Genel olarak bulunduğu statü veya pozisyondan daha yukarı yükselen değişimler yukarı doğru hareketlilik olarak adlandırılırken, bulunduğu statüden aşağı pozisyonlara düşenlerin ise aşağı doğru hareketlilik olarak değerlendirilmektedir.

Aynı sosyal konumdaki bir grup veya durumdan benzer bir grup veya duruma doğru oluşan değişime, yatay hareketlilik adı verilir. Yatay hareketlilik hem coğrafi hareketliliği, hem de belirgin bir gelir ve prestij (saygınlık) farkı yaratmayan meslekler arası hareketliliği kapsar. Yatay hareketlilik özellikle bireyler için önemlidir. Çünkü yatay hareketlilik ile birlikte hem kişinin kendi konumu kendi içine girdiği yeni sosyal şartlarda bireyler de değişmektedir.

Dikey hareketlilik bulunduğu statü veya tabakadan yukarı doğru çıkacağı gibi, tam tersine, bulunduğu statü ve tabakadan aşağı doğru da inebilir. Bir çiftçinin oğlunun fabrikatör olması, bir işçinin çalıştığı kurumda işveren olması yukarı doğru dikey hareketliliğe örnek olarak verilebilir. Bir fabrikatörün iflas ederek pazarcı olması, bir bankacının kumar yüzünden işini kaybedip manav dükkânı açması, ailesi zengin bir kızın yoksul biriyle evlenerek alt statüye inmesi aşağı doğru toplumsal hareketliliğe örnek olarak verilebilir.

Toplumsal hareketlilik zaman açısından kuşak içi ve kuşaklararası olmak üzere iki biçimde gerçekleşir. Kuşak içi sosyal hareketlilik, bir kişinin yaşamı boyunca gösterdiği dikey veya yatay hareketliliği ifade eder. Kuşaklararası sosyal hareketlilik, baba-oğul ve/veya dede-torun arasındaki statü farklarını yansıtır.

Toplumsal Hareketliliği Oluşturan Etmenler

Toplumsal haretekliliğin oluşup şekillenmesinde pek çok etken rol oynamaktadır. Bu anlamda özellikle eğitim, sosyal hareketlilik açısından önemli bir etken olarak ön plana çıkmaktadır. Günümüzde açık-toplumsal yapılarda eğitim, toplumsal statülerin edinilmesi sürecinde belirleyici bir unsur olmayı sürdürmektedir.

Toplumsal Hareketliliğin Etkileri ve Sonuçları

Toplumsal hareketlilik hem toplum üzerinde makro boyutta hem de birey üzerinde mikro boyutta öneli sonuçlara yol açmaktadır. Özellikle dikey hareketlilik bireylerin sosyal ve duygusal benliklerinin oluşumunda etkili olmaktadır.