Espas

Harfleri tasarlarken temel hedef, harflerin formları ile iç boşlukları arasında görsel dengeyi yakalamaktır.

Yazının daha kolay veya daha zor okumasını sağlayan, harfler ile karakterlerin biçimi, çevrelerindeki boşlukla ilişkileridir.

Metnin renk değerinin metnin başından sonuna kadar aynı kalması okumayı kolaylaştırır.

Metnin renk değerin, konu, hedef kitle ve yazının okunacağı koşullar vb. göz önünde bulundurularak karar verilir.

Kullanılan yazı karakterleri, karakterlerin içinde yer alan boşluklar, sözcüklerin arasında yer alan boşluklar, satırların arasındaki boşluklar ve metnin çevresinde yer alan boşluk, metnin renk değerini belirler.

Okunurluk tipografinin öncelikli hedefidir.

Eş-aralıklı (monospace) yazı karakterlerinde her bir karakter aynı genişliği kaplar.

Orantılı-aralıklı yazı karakterleri satırda daha az yer kaplar, daha kolay okunurlar.

Harfler arasındaki boşluk “harf arası espas” olarak adlandırılır.

Harf arası espas değerinin metnin tümünde etkili olacak şekilde ayarlanmasına “tracking” veya harf arası espas ayarı adı verilir.

Sıkışık harf arası espas ile dizilen bir metnin rengi koyulaşır, harflerin ayırt edilmesi güçleşir.

Harf arası espasın açık olması halinde metnin rengi açılır, daha “beyaz” bir metin elde edilir.

Beyaz alanların siyah metin alanlarına göre daha fazla yer tuttuğu metinlere (dizgi tipine) “açık dizgi” ismi verilir.

Harf arası espasın aşırı derecede açık olması halinde harfler aidiyetlerini kaybederler; zor okunurlar.

Yazı karakterine ve büyüklüğüne uygun harf arası espas seçimi metnin rengini olduğu gibi metnin okuturluğunu (okunaklılığını) da etkiler.

Küçük puntolar söz konusu olduğunda görsel farklar daha belirgin hale gelir.

Punto değeri arttıkça harf arası espas azalmalıdır.

“Negatif yazı” küçük puntolarda kullanıldığında daha açık harf arası espas kullanılmalıdır.

Yan yana geldiklerinde gereğinden fazla veya gereğinden az espasa sahip harflerin arasındaki boşluğun özel olarak ayarlanmasına “uyumlama” adı verilir. İngilizcede “kerning” adı verilen bu işlemin amacı okumayı kolaylaştırmaktır.

Bir yazı karakterinde sorunsuz görünen yan yana iki harf bir başka yazı karakterinde çok sıkışık veya çok açık espaslı görünebilir.

Günümüz yazı karakterlerinde karakterlerin arasındaki boşluk, farklı harf kombinasyonları arasındaki boşluğu belirleyen uyum çiftleri tablosu ile denetlenmektedir.

Bazı harf kombinasyonlarının sıklıkla boşluk düzenlemelerinin yapılması gerekebilir. Bunlar uygunsuz harf aralıklı çiftler (kerning pairs) olarak adlandırılırlar.

Tescil sembolü ve yıldız imi kendilerinden önce gelen sözcük ile aralarında boşluk olmaksızın dizilmelidir.

Derece sembolü sonrasında geldiği sayı ile arasında boşluk bırakılmaksızın kullanılmalıdır.

Büyütme veya boyut belirten karakterler birlikte kullanıldıkları sayılar ile aralarında boşluk bırakılmaksızın dizilmelidirler.

Ticari marka sembolleri sonrasında geldikleri ticari marka ismi ile sembol arasında boşluk bırakılmamalıdır.

İnç, fit gibi ölçü birimlerinin işaretleri ve dolar, sterlin, avro gibi para değeri sembolleri yanlarına geldikleri sayı ile aralarında boşluk olmaksızın kullanılmalıdır.

Telif hakları sembolü, madde imi ve paragraf işaretinden sonra boşluk bırakılmalıdır.

Ampersan işaretinden önce ve sonra gelen sözcükler ile işaret arasında boşluk bırakılmalıdır. Akronimler söz konusu olduğunda bu kural farklılık gösterir.

Formüller için kullanılan matematik sembolleri ile bu sembollerden önce ve/veya sonra gelen semboller arasında boşluk bırakılmalıdır.

İç içe geçmiş cümlelerde kullanılan N-tireden önce ve sonra boşluk bırakılmalıdır. İç içe geçen cümleler Amerika’da “M” tire ile ayrılırken, Avrupa’da bu amaçla N- tire kullanılır.

Sayı işaretinden, yüzdelik ve bindelik oranları gösteren sembollerden sonra boşluk verilmemelidir.

Değer değişimlerini ifade eden “+”, “-” işaretlerinden ve artı eksi işaretlerinden “±” sonra boşluk verilmemelidir.

Et “@” ve alt çizgi “_” işaretinden sonra boşluk verilmemelidir.

Sözcükler arasındaki boşluğun ayarlanmasına sözcük arası espası ismi verilir. Genellikle sözcükler arasındaki boşluğun bir “i” harfinin dizgi genişliğinde olması yeterlidir.

Harf arası espas için geçerli olan kurallar sözcük arası espas için de geçerliliğini korur.

Birbirine çok yakın dizilmiş sözcükler okumayı güçleştirirken; sözcük arası espasın gereğinden fazla olması durumunda nehirler ortaya çıkar ve gözün soldan sağa doğru olan sakkadik hareketini sekteye uğratır.

Satır arası espasa İngilizcede “leading” adı verilir. “Leading” bir taban çizgisinden diğer taban çizgisine kadar olan satırlar arasındaki boşluk olarak tanımlanabilir ve punto değerinden ifade edilir.

Satır arası espas değerinde yapılan değişiklikler, metnin renginin yanı sıra, metnin okunurluğu üzerinde de etkilidir.

Dengeli bir metin bloğu oluşturmak için, leading değeri metnin punto büyüklüğünden daha büyük olmalıdır.

Başlıklar söz konusu olduğunda leading değeri gövde metninde olduğundan daha geniş tutulmalıdır.

Majiskül “Ç, Ş Ğ, İ, Ö, Ü” ve alt ve üst uzantıları uzun minüskül harflerin kendilerinden önce ve sonra gelen satırlarla ilişkileri kontrol edilmelidir.

Aynı “leading” değeri ile dizilen farklı yazı karakteri ile oluşturulan metinler farklı görsel etkilere ve farklı tipografik renklere sahip olabilir.

“Leading” ve yazı karakteri büyüklüğü aynı değere sahip metinler aralıksız metin olarak adlandırılırlar.

Negatif satır boşluğuna sahip metinler birbirinin içine geçmiş gibi görünürler.

Büyük puntolarla dizilen metinlerde daha sıkışık satır arası espasa gerek duyulur.