Kıymetli Evrak Hukuku Genel Hükümler

Kıymetli Evrak Kavramı

Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi, başkalarına da devredilemez. Kıymetli evraktan bahsedebilmek için öncelikle bir senedin varlığı şarttır. Bunun yanında, senette yer alan hakkın devredilebilir bir hak olması ve hak ile senet arasında sıkı bir bağın olması gerekir.

Kıymetli Evrakın Temel Özellikleri

Senet Olması

TTK md. 1526 hükmüne göre; poliçe, bono, çek, makbuz senedi, varant ve kambiyo senetlerine benzeyen senetler güvenli elektronik imza ile düzenlenemez.

İçerdiği Hakkın Devredilebilir Olması

Kıymetli evrakın içerdiği hak, devredilebilir özelliktedir. Devri mümkün olmayan veya kişiye bağlı haklar kıymetli evraka konu olamaz.

Hak ve Senet Birlikteliği

Kıymetli evraka dayanarak hak talep eden alacaklının senedi ibraz ve teslim etmesi, borçlunun da senedi ibraz ve teslim edene ödeme yapması gerekmektedir.

Soyutluk İlkesi

Soyutluk, kıymetli evrakta yer alan hakkın temel ilişkiden bağımsızlığını ifade etmektedir.

Özel ve Sıkı Şekil Şartlarına Tabi Olması

Kıymetli evrakın düzenlenmesi, devri, ödenmesi, teminat verilmesi gibi hāller sıkı şekil şartlarına bağlanmıştır.

Sınırlı Sayı İlkesi (Numerus Clausus)

Sınırlı sayı ilkesinin kıymetli evrakta geçerli olmayacağını savunan görüşlerin yanında; doktrindeki hakim görüş ve Yargıtay kararları, kanunda yapılan kıymetli evrak tanımına uygun türde yeni kıymetli evrak türlerinin oluşturulması mümkün olup, kıymetli evrakta sınırlı sayı ilkesinin uygulanmayacağı yönündedir.

Kıymetli Evrakın Sınıflandırılması

İçerdiği Hakkın Türü Bakımından

Alacak Senetleri: Konişmento, anonim ortaklıkların çıkardığı tahviller, emre yazılı havaleler ve emre yazılı ödeme vaatleri alacak senetlerine örnek olarak gösterilebilir.

Ortaklık Senetleri: Anonim şirketlerin çıkardıkları pay senetleri (hisse senetleri) ve bunların yerine çıkarılan ilmühaberler, ortaklık senetlerindendir.

Emtia Senetleri: Konişmento, makbuz senedi, varant, ipotekli borç senedi, irat senedi eşya hukuku senetlerindendir.

Ortaklığa Katılma Senetleri: Katılma intifa senetleri, kâra iştirakli tahvil ve gelir ortaklığı senetleri ortaklığa katılma senetlerindendir.

Hakkın Senetten Önce Var Olup Olmadığı Bakımından

Kurucu Kıymetli Evrak: Kambiyo senetleri kurucu kıymetli evraka örnek olarak gösterilebilir.

Açıklayıcı Kıymetli Evrak: Pay senetleri, makbuz senedi, konişmento ve ipotekli borç senedi açıklayıcı kıymetli evraka örnek olarak gösterilebilir.

Düzenlenmelerine Neden Olan Temel İlişki ile Bağlantıları Bakımından

Soyut (Mücerret) Kıymetli Evrak: Bu senetlerde temel ilişkilerdeki aksaklıklar kıymetli evrakı etkilemez.

İlli (Sebebe Bağlı) Kıymetli Evrak: Kendisinin düzenlenmesine neden olan temel ilişkinin senetten anlaşıldığı hâllerde, ortada illi kıymetli evrak mevcuttur.

Kamu Güvenliğine Sahip Olup Olmamaları Bakımından

Kamu Güvenliğine Sahip Olanlar: Emre ve hamile yazılı olan kıymetli evrak, kamu güvenliğine sahiptir.

Kamu Güvenliğine Sahip Olmayanlar: Bu tür senetlerde kıymetli evrak borçlusu, senedi devralan iyiniyetli hamile karşı nisbi def’ilerini ileri sürebilecektir.

Asli Senet Olup Olmamaları Bakımından

Asli Senet: Asıl hakkı (alacağı) içeren kıymetli evraktır.

Tali (Yan) Senet: Asıl hakka (alacağa) bağlı hak ve alacakları içeren kıymetli evraktır.

Devir Şekli Bakımından

Nama Yazılı Senetler: Nama yazılı kıymetli evrakın devri, yazılı devir beyanı ve zilyetliğin devri ile gerçekleşir.

Emre Yazılı Senetler: Emre yazılı olan veya kanunen böyle sayılan kıymetli evrak, emre yazılı senetlerdendir.

Hamile (=Hamiline) Yazılı Senetler: Hamile yazılı kıymetli evrakın devri için sadece zilyetliğin devri yeterli olacaktır.

Kıymetli Evrakta Tahvil (Tür Değiştirme

Tahvil (tür değiştirme), kıymetli evrakın tedavüle (dolaşıma) çıkarılmasından sonra, devir şekli açısından nama, emre ve hamile şeklindeki ait olduğu grubun değiştirilmesidir.

Kıymetli Evrakta Def'iler

Def’i Kavramı

TTK’daki def’i kavramı, hem teknik anlamdaki def’i kavramını karşılayan borçtan kaçınmayı hem de hakkın mevcut olmadığına dayanan itirazı içermektedir.

Senet Türlerinde Def’i

Emre Yazılı Senetlerde

Emre yazılı senetlerde def’i konusunda, TTK md. 825 hükmünden yola çıkarak mutlak ve nispi (şahsi) def’iden bahsedebiliriz.

Nama Yazılı Senetlerde

Nama yazılı kıymetli evrakın devri yolu olan yazılı devir beyanı, TBK md. 183’te düzenlenen alacağın devri hükümlerine tabidir.