Farmakolojik Tıbbi Terimler

Giriş

Farmakoloji kelime anlamı olarak ilaç bilimi demektir. Yunanca “Pharmacon” ilaç, “logos” bilgi demektir.

İlaçlar İle İlgili Temel Terminoloji

İlaç: hastalıkların tanısı, tedavisi ve önlenmesinde kullanılan bitkisel, fiziksel ve kimyasal maddelerdir.

Doz: Bir kerede alınan ilaç miktarıdır.

Zehir: Organizmaya girdiğinde, kimyasal etkisiyle fizyolojik işlevleri bozan ve miktarına göre canlının ölümüne yol açabilen madde olarak tanımlanabilir.

İlaç etkisinin temel özellikleri seçicilik, geçici etkililik, doza bağımlılıktır.

Farmakolojinin Bölümleri

Farmakodinami, Farmakokinetik, Kemoterapi, Toksikoloji, Klinik farmakoloji:

İlaçların Elde Edildiği Kaynaklar

Günümüzde kullanılan ilaçlar genellikle saf organik kimyasal maddelerdir. Bunun yanı sıra bitkilerden ve cansız doğadan elde edilen maddeler de ilaç olarak kullanılmaktadır.

İlaçla Yapılan Tedavi Şekilleri

Radikal tedavi, Palyatif (semptomatik) tedavi ve Ampirik tedavi

İlaçların İsimlendirilmesi

Genel (jenerik) ad, Ticari ad (marka veya sahipli ad) ve Kimyasal ad

İlaçların Farmasötik Şekilleri Ve İlaç Uygulama Yolları

İlaçlar üç şekilde hazırlanır:

Majistral İlaç, Ofisinal İlaç ve Müstahzar İlaç

İlaçların Farmasötik Şekilleri

Katı ilaç şekilleri: Toz, Kaşe, Paket, Kapsül, Pilül, Tablet, Pastil, Süppozituvar/ Ovül, Sabunlar

Yarı katı ilaç şekilleri: Pomad/ merhem, Krem, Pat (Macun), Yakı, Posyon, Losyon

Sıvı ilaç şekilleri: Solüsyon, Liyofilize Preperat, Tentür, Ekstre, Eliksir, Şurup, Dekoksiyon, İnfüzyon, Lavman, Damla

Çift fazlı sistemler: Süspansiyon, Emülsiyon

Diğer ilaç şekilleri: Aerosol, Nebülizör, Transdermal Terapötik Sistem (TTS, Yama, Flaster)

İlaç Uygulama Yolları

Lokal uygulama yolları: Epidermal, intradermal, konjonktiva üzerine, intranazal, bukal uygulama , intratekal uygulama, intravajinal uygulama, intraplevral uygulama, intraperitoneal uygulama, intrauterin uygulama, rektum ve kolon içine uygulama, intraartiküler uygulama, intralezyonel uygulama.

Sistemik uygulama yolları: Enteral (oral, sublingual, rektal), parenteral (i.v., s.c., i.m.), transdermal ve inhalasyon yoluyla veriliş şeklinde 4 çeşit sistemik ilaç uygulama yolu bulunmaktadır.

Farmakokinetik ve Farmakodinami

Farmakokinetik: İlaçların Absorbsiyon, Dağılım, Metabolizasyon, Eliminasyon olaylarını inceler.

Farmakodinami: İlaçların etki mekanizmalarını organ, doku, hücresel ve moleküler düzeyde araştırılması ve aydınlatılması ile ilgilenir.

İlaç Etkileşimleri ve İlaçların İstenmeyen Etkileri

İlaç Etkileşimleri

İki veya daha fazla ilaç birlikte kullanıldığı zaman birbirlerinin etkilerini artırabilir veya azaltabilir. Bu etkileşimler sadece ilaç-ilaç arasında olmaz. İlaçlar besinlerle, içeceklerle, bitkisel ilaçlarla ve hastalıklarla da etkileşebilirler. Bu etkileşimlerden en çok üzerinde durulanı ilaç-ilaç etkileşimleridir. İlaç etkileşimleri farmasötik, farmakokinetik ve farmakodinamik ilaç etkileşimleri olarak incelenmektedir.

İlaçların İstenmeyen Etkileri

İlaçların istenilen tesirleri ve istenmeyen tesirleri vardır. İstenmeyen tesirlere ilacın yan etkisi adı verilir. İstenmeyen tesirlerin çoğu ilacın kullanıldığı endikasyon ne olursa olsun belirgin derecede zararlıdır; bunlara toksik tesirler adı verilir. Yan tesirlerin çoğu genellikle toksik tesirlerdir.

Reçete İle İlgili Genel Kavramlar

Reçete: Eczacılara yönelik yazılmış ve içeriğinde hastanın tedavisine yönelik ilaç ve uygulama bilgisi barındıran resmî belgedir. Hekim, diş hekimi ve veteriner hekimler tarafından hastalar için yazılır. Hekim reçeteye yalnızca etken maddeyi belirleyen jenerik isimli ilaçları, piyasada hazır bulunan farmasötik müstahzarları veya eczanede yapılabilen ilaçlar majistral ilaçları yazabilir.

Kontrol Altındaki Narkotik ve Psikotrop İlaçlara Ait Reçeteler: Keyif artırıcı etkisi nedeniyle suistimal edilen, bağımlılık yapabilen, böylece önemli bireysel ve sosyal sorunlar yaratan ilaçların üretimi ve tüketimi uluslararası düzeyde kontrol ve kısıtlama altına alınmıştır. 1983 yılından itibaren Sağlık Bakanlığı "uyuşturucu listesi" dışında kalan ve o tarihe kadar normal reçete ile satılan, uluslararası kontrol altındaki diğer bazı bağımlılık yapan ilaçlar (psikotrop maddeler) için de kısıtlamalar getirmiştir. Bakanlıkça kontrol altındaki psikotrop ilaçlar için "ikinci liste" oluşturulmuştur. Bu duruma göre "uyuşturucu madde listesi", birinci liste “psikotrop ilaç listesi” ikinci liste kabul edilir..