Tasarımda Denge

Denge Nedir?

Tasarımı oluşturan ögeler belirli ilkeler doğrultusunda bir araya gelirler. Bunlardan biri de denge ilkesidir. Dengenin sözlük anlamı, “bir nesnenin veya bir insanın devrilmeden durma hâli”, “zihinsel ve duygusal uyum”, “istikrar”, “uyumlu düzen” ile “durma hali” olarak birçok açıdan tanımlanabilir.

Fizik açısından denge, hesaplanabilen bir olaydır. Kuvvetlerin düzlemsel ya da uzaysal anlayışla dağılımı, hesaplaması, hesaplama yöntemleri ve bu yöntemlerin uygulanması, kuvvetlerin etkisi altında dengede kalabilmesine bağlıdır. Denge denilince genellikle akla ilk gelen fiziksel denge olur. Bu denge de insan zihnine bir terazi görselini getirir. Esasen denge denilince akla bu görüntü gelse de görsel algıda denge kavramı biraz farklıdır. Çünkü yatay yönde yer çekimine karşı oluşturtulmuş bir denge olan fiziksel dengede sadece tek yönde oluşan bir dengeden söz mümkündür. Oysa görsel tasarımda denge yatay, dikey, diyagonal (çapraz) olmak üzere tasarımın her noktasında kendini hissettirebilir.

Görsel Denge

Temel tasarımda kullanılan denge görsel dengedir. Görsel denge; kazandığı bilinçli denge hissidir. Görsel denge, fiziksel (mekanik) dengeden farklıdır. Bu farklılıkta iki temel unsur önemlidir. Bunlar; ağırlık ve yöndür. Görsel dengede, tasarım ögeleri tıpkı fiziksel dengeyi oluşturan sistemler gibi belli çekim kuvvetlerine sahiptir. Kimi unsur bu çekim kuvvetini kendi yönünde çekebilme gücüne sahipken kimi unsur daha az çekim gücene sahip olabilir.

Tasarım ögeleri tasarımı oluşturan çalışma içinde ortaya koydukları değer anlamında aralarında bir denge bulunmalıdır. Bazı ögeler tasarımda ağırlıklı bulunurken bazıları az, bazıları ise daha az düzenlenmelidir. Baskın öge tasarımdaki ağırlığını hissettirmeli ve ağırlık merkezi uygulamada olmalıdır. Bir düzenlemede dengesizlik hissediliyorsa denge için diğer ögeler kontrol edilmeli ve gerekirse dengeyi sağlayıcı yeni ögeler tasarıma dâhil edilmelidir.

Eğer ögeler birbiriyle uyumlu bir ilişkiyle yerli yerinde bir pozisyon sergiliyorlarsa bu durum görsel dengenin oluşması anlamına gelmektedir. Görsel denge, ögeler arasındaki dağılımlar ne kadar düzenli ise denge o kadar etkili olur.

Bütünü oluşturan her bir öge etki olarak bir yön belirler ve o yön o ögenin ya da ögelerin gücünü belirler. Öge, alt -üst, aşağı -yukarı, sağ- sol gibi yön belirteçleri ile yönlenir ve ağırlık etkisinde; konum, mekân derinliği, form ağırlığı, teklik -çokluk ağırlığı, cismin boyutları rol oynar.

Ögeler arasında bulunan dengesizlikler görsel dengeyi bozar. Görsel dengeyi bozan unsurlar ise şunlardır:

a.Formların ağırlık ve değer bakımından birbirini ezerek yok etmesi,

b.Formların yön ve espas değerlerinin formlar arası ilişkiyi koparması,

c.Renk ve dokunun formun dengesini bozması,

d.Formun perspektifi genel görünümü bozması,

e.Bütünü oluşturan ögelerin bağımsız hareket ederek bütünü bozması,

f.Ögelerden birinin ya da birkaçının kararsız yapı göstermesidir.

Görsel Dengenin Çeşitleri

Denge;simetrik (bakışımlı), asimetrik (bakışımsız), radyal ve kristalize denge olarak dört grupta incelenir.

Simetrik (Bakışımlı) Denge

Simetrik dengede bir eksen etrafındaki değerlerin simetrik olarak yerleştirilmesi ile ortaya çıkar. Simetri ekseni düşey ya da yatay olabilir. Düşey ya da eğik bir eksen üzerinde ögelerin aynen tekrar etmesinden oluşur. Tasarımda fazla ilgi uyandırmayan bu denge kararlı bir yapı gösterir. Yani sağlam bir yapı oluşturur ve bu da oturmuş bir dengenin kurulumunu sağlar. Simetri, eşdeğer bir bölen çizgiyle bir merkez, aks ya da eksenle ayrılmış birbirini aynısı, eşiti iki parçanın sanki yukardan bakıldığında tam iki eşit parçayla ayrılmış gibi birbirine karşılık gelmesidir.

Asimetrik (Bakışımsız) Denge

Serbest denge ölerek da bilinen asimetrik denge, tasarımda ya da düzenlemede simetrik dengenin kullanılmayıp formların serbest tarzda yerleştirilmesi ile elde edilen denge çeşididir. Bu dengede simetrik denge de olduğu gibi bakışım söz konusu değildir. Formlar serbest yerleşimle bir ilişki içindedir. Serbest formların düzenlemede yer alması onları değer, ölçü, oran gibi tüm ilkelerden bağımsız tutmaz. Serbestçe yerleşen formlar, birbirlerini dengeleyecek şekilde dağılım gösterirler. Serbest tarzda yerleştirilen bu formlar tasarımda ilgi çekiciliği, hareketliliği ve dinamizmi sağlar.

Tasarımda Denge

Bir tasarımda, formların ya da formun ögelerinin belli eksenlere göre, birbiriyle ve bütünle olan ilişkilerinde yüzeysel, hacimsel ve oransal bir dengenin hissedilmesi insan psikolojisi üzerinde rahatlatıcı bir etkiye sahiptir. Dengenin tasarımda oluşturulmasında izlenecek yöntemlerin bilinmesi tasarımda denge çalışmalarında başarıyı artıracaktır. Bunlar:

a.Tasarımda denge oluştururken zıtlıklardan faydalanmak denge oluşturma da etkilidir.

b.Dikey ya da yatay çizgiler tasarımda denge oluşturmak için etkilidir.

c.Tasarımda dengeyi oluştururken renk ögesi ve renk değerleri etkili bir denge çalışması sağlar.

d.Tasarımda dengede en etkili yöntemlerden biri formlar arasındaki ölçü farklarıyla oluşturulabilir.

e.Simetrik denge de tasarımı oluşturan unsurlar arasında dengeli bir yerleşim yapmak tasarımda dengeyi artırır.

Tasarımda yer alan farklı biçimlerle ya da biçimlerin boyutlarıyla arasında bir denge kurulmalıdır.

Denge Alıştırmaları

Bu bölümdedenge alıştırmalarına yer verilmiştir.