Temel Sağlık Bilgisi

Sağlığa Zararlı Alışkanlıklarla İlgili Kavramlar

Bu ünitede sağlığa zararlı alışkanlıklardan bahsedilmiştir. Bunlar sigara, alkol ve uyuşturucu maddelerdir. Hepsinde temel olan kavram bağımlılıktır.

Bağımlılık

Kullanılan maddenin sürekli alınan dozunda istenilen etkinin sağlanamaması nedeniyle, maddenin dozunun giderek artırılması ya da daha uzun zaman kullanılmasıdır. Psikolojik ve fiziksel bağımlılık olmak üzere 2 tür bağımlılık vardır.

Yoksunluk Sendromu

Madde kullanımının sonlandırılmasına veya madde miktarının azaltılmasına bağlı olarak vücutta gerginlik, rahatlayamama, titreme, sinirlilik, göz bebeklerinin büyümesi, çarpıntı gibi etkilerin ortaya çıkması durumudur.

Tütün/Sigara Bağımlılığı

Tütünün 65 türü bulunmaktadır. Tütün genellikle sigara olarak içildiği gibi pipoda, puroda ve nargilede de kullanılabilir. Tütünün bütün türleri nikotin içermesi nedeniyle bağımlılık yapmaktadır. Dünyada en yaygın bulunan tütün türü sigaradır.Elektronik sigara ise elektrik gücü ile işleyen, sıvıyı buharlaştıran bir mekanizmaya sahip olup sigara içme benzeri kullanıma sahiptir. Bütün sigara türleri içeriği ve yapılan işlemden bağımsız olarak zararlıdır

Tütün 4 yolla vücuda alınmaktadır; dumanı nefesle içine çekerek, emerek içine çekerek, dumanı burun yolu ile içine çekerek ve tütünü çiğneyerek.

Tütün yandiğinda 3 bileşen ortaya çıkmaktadır; bunlar katran, nikotin ve karbonmonoksitdir.

Tütün/Sigara Bağımlılığının Nedenleri

Aile yapısı ve sosyal desteğin az olması, model arayan bireyin, evde anne babadan, okulda sigara içen öğretmeninden ve arkadaşından etkilenmesi, ailenin sosyoekonomik özelliği, ebeveyn ve kardeşlerin sigaraya ilişkin tutum ve davranışları, can sıkıntısını gidermek, stresi azalttığını düşünmek, arkadaşlarıyla aynı zevk ve değerleri paylaştığını göstermek.

Tütün/Sigara Kullanımına Bağlı Bozukluklar

Sigara kısaca zekâ geriliğine, kansere, kalp krizine, damarlarda tıkanıklığa, hafıza zayıflığına (alzheimer), şeker hastalığına, cinsel iktidarsızlığa ve körlüğe neden olmaktadır

Tütün/Sigaradan Korunma Yolları

Bireyin toplumsal düzeyde sigara kullanma ve sigaraya maruz kalmasının önlenmesine yönelik uygulamaları, bireysel düzeyde sigara kullanma ve sigaraya maruz kalmanın önlenmesine yönelik uygulamalarıdır. İkincil korunma düzeyi önlemleri kapsamında sigara içenlerin saptanması ve bu kişilerin mümkün olduğunca erken dönemde sigarayı bırakmaları konusunda desteklenmesi çalışmaları ele alınır. Üçüncül korunma düzeyi önlemleri sigaraya bağlı ortaya çıkan sağlık sorunlarının erken tanı ve tedavisi kapsamında ele alınır.

Alkol Bağımlılığı

Alkol, çok eski çağlardan beri keyif verici, yatıştırıcı, uyuşturucu ve ilaç olarak kullanılan, zihin ve duygu durumunda değişiklik yapan bir maddedir. Alkol bedenin tüm hücrelerini ve daha çok da beyin hücrelerini etkiler. Bu nedenle etkiler öncelikle davranışta belli olur.

Alkol Bağımlılığının Nedenleri

Alkol bağımlılığının nedenleri genetik faktörler ebeveynlerin tutum ve davranışları, bireyin kişilik özellikleri, hayattan zevk almamak, stresle başa çıkma isteği olarak sayılabilir.

Alkol Bağımlılığına Bağlı Bozukluklar

Alkol bağimliliği alkol zehirlenmesine, görme bozukluğuna, karaciğer bozukluğuna, elektrolit dengesizliği, B1 vitamini eksikliğine bağlı kronik beyin sendromu (bunama), beslenme bozukluğu, koma ve ölüme neden olmaktadır.

Alkol Bağımlılığından Korunma Yolları ve Tedavisi

Alkol bağımlılığından korunma ve tedavisinde alkolün elde edilebilirliliğini kısıtlamak ve alkole karşı isteği azaltmak önemli iki noktayı oluşturur.

Madde Bağımlılığı

Belirli miktarda alındığında, kişinin sinir sistemine etki ederek, akli, fiziki ve psikolojik dengesini bozan, kişi ve toplum içerisinde ekonomik ve sosyal çöküntü meydana getiren, alışkanlık ve bağımlılık yapan, kullanılmasını, bulundurulmasını, üretilmesini ve satışının kanunlarla yasaklandığı maddelere uyuşturucu madde denilmektedir.

Bağımlılık yapan maddelerin doğrudan bağımlılık yapmasıyla ilişkili ortak özellikleri vardır. Bunlar: Keyif vericilik, madde arama davranışı, tolerans gelişimi, duyarlılaşma, yoksunluk gelişimi, ikincil hastalıkların ortaya çıkması, yasak ve toplum tepkisidir.

Madde Bağımlılığına Bağlı Bozukluklar

Solunum sistemi hastalıkları (bronşit, zatüre, verem, akciğer kanseri vb.), madde zehirlenmesi, düşünme yeteneğinin azalması, hafıza kaybı, bilinç bulanıklığı, hayal görme, uyku bozukluğu, ruhsal bozukluklar, duygu durum bozukluğu madde bağımlılığına bağlı ortaya çıkar.

Uyuşturucu Madde Bağımlılığının Nedenleri

Madde bağımlılığında kişisel özelliklerin rolü de oldukça önemlidir. Bağımlı kişiler genelde hayatın gerçekleriyle yüzleşemeyen kişilerdir. İçe kapanık olan ya da depresif kişiler de madde bağımlılığına eğilimlidirler. Uyuşturucu madde bağımlılığında en önemli faktörlerden biri de çevredir. Bireyin arkadaş çevresinde madde kullananların olması, ailedeki aşırı serbestlik ya da kısıtlayıcı tavırlar, ergenlik dönemindeki arkadaşlar arasında kabul görme isteği madde kullanımına başlama nedenlerindendir.

Madde Bağımlılığından Korunma Yolları ve Tedavisi

Birey, aile ve toplum bu konularda eğitilmeli, risk grupları saptanmalı ve gerekli yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Ayrıca basın ve yayın organlarında toplumu aydınlatacak yayınlarin yapılması, okulların ders programlarında bu konulara yer verilmesi, çocuk ve gençlerin boş zamanlarini faydali bir şekilde geçirmeleri için kültürel ve pozitif faaliyetlerde bulunabilecekleri ortamın oluşturulması, uyuşturucu maddelerin üretimi ve pazarlanmasının önlenmesi için etkin önlemler alınması, toplumun eğitim ve ekonomik düzeyini, yaşam kalitesini artıracak önlemlerin alınması, çocukları ve gençleri, okuldan ve aileden kaçarak sokakta yaşamaya veya bu maddeleri kullanmalarına sebep olan ailedeki psikososyal sorunların çözümünde yardımcı olmak amacı ile aile terapisi ve aileye rehberlik yapılması önemlidir.

Bağımlılık durumunda ise bireylerin uzman kişlere yönlendirilerek tedavi edilmesi sağlanmalıdır. Tedavi yöntemleri psikiyatrik tedavi ve ilaç tedavisi şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Psikiyatrik tedavinin amacı, aile ilişkilerini ve sosyal ilişkilerini düzeltmek, iş, eğitim gibi sorumlulukları üstlenmesini, boş zamanlarını değerlendirmesini ve bireyin yeni beceriler kazanmasını sağlamaktır.