Denge ve Yük Kontrolü

Giriş

Yapısal olarak incelendiğinde uçakların tonlarca ağırlığındaki yükleri kendisiyle birlikte taşıyabilmesi, tamamen yerdeyken ya da havadayken maruz kaldığı kuvvetlerin ve bu kuvvetlerin üzerinde oluşturduğu momentin dengelenmesi sayesinde gerçekleşir. Dolayısıyla uçuş emniyetini sağlamak adına uçağa yüklenen ağırlıklar ve oluşacak olan yeni denge merkezlerine göre hesaplamalar yapmak gerekir.

Dengeyi sağlamak ve en verimli hâliyle yükleme yapmak için hava yolu şirketleri değişik modelde uçakları için ağırlık sınırlamaları ve yük limitleri hakkında bilgiler içeren dökümanlar yayınlarlar, yer hizmeti veren kuruluşlar da bu dökümanları bulundurmak durumundadır.

Uluslararası sivil havacılık kuruluşlarınca yük ve denge ilişkisinin nasıl sağlanacağı, yükleme limit ve hesaplamaların formülleştirilmesi ile diğer kuralları anlatan yayınlar çıkarılmıştır. Bunlar gerektiğinde revize edilmektedir. Bunlardan ikisi ECAC’ın ECAC Operation Manual EU-OPS MASS and Balance adlı yayını ve ICAO’nun 7192 numaralı dökümanıdır. Ulusal ölçekte de sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün yayınladığı AĞIRLIK VE DENGE FORMLARININ ONAYLANMASI İLE STANDART YOLCU AĞIRLIKLARININ DEĞİŞTİRİLMESİNE İLİŞKİN USUL VE ESASLAR TALİMATI (SHT OPS 1 - J REV. 01)’dır.

Denge ve Uçak

Mekanik denge, bir katı cisim için cisme etkiyen bileşke kuvvet vektörünün ve bileşke moment vektörünün sıfır olmasıdır. Katı cisim deforme olmadığından cisme etkiyen kuvvetlerin ve momentlerin net olarak sıfır olması Newton’un ikinci hareket yasasına dayanarak cismin doğrusal ve açısal ivmesinin sıfır olması olarak değiştirilebilir. Bu tanıma göre havada sabit hızda yol alan bir uçak veya sabit eksende sabit açısal hızla dönen bir topaç dengededir.

Uçakta Ağırlık Merkezi (Centre Of Gravity-CG)

Ağırlık merkezi, gövdeye ait ağırlıkların bileşkesinin toplandığı noktadır. CG (centre of gravity), uçağın ağırlık merkezi olup bütün ağırlıkların bu merkez etrafında dengeli dağıldığı nokta veya diğer bir deyişle uçağın havada asılı durumda dengesini sağladığı nokta olarak tanımlanır.

Uçağın Maksimum Yapısal Dizayn Ağırlıkları

Her uçağın kendine özgü üretici firması tarafından belirlenen maksimum ağırlık limitleri vardır. Hava yolu şirketleri bu limitlere göre hareket eder.

Maksimum taksi ağırlığı, uçağın taksi esnasında manevralarını yaparken ulaşabileceği maksimum ağırlıktır.

Maksimum kalkış ağırlığı (MTOW) kalkış esnasında uçağın emniyetli bir performans gösterebilmesi için ulaşabileceği maksimum ağırlıktır.

Yük Kontrolü

Yük kontrolü uçağın belirlenmiş limitleri içinde taşımasına müsaade edilen en fazla yükün tespit edilip güvenli şekilde yüklenmesine olanak verir. Yük kontrolü planlaması yapılırken uçağın limitleri içinde güvenli iniş-kalkış yapmasından emin olunmalı ve verimlilik açısından en fazla yükü en az maliyetle taşıyabilmenin hesabı yapılmalıdır.

Yük Planlama Prensipleri

Yükün Dağılımı

Yükün dağılımı planlanırken uçağın ilgili hava yolu el kitabında belirtilen kompartıman kapasiteleri göz önünde bulundurulmalı ve limitler aşılmamalıdır. Uçağın ağırlık merkezi limitlerine dikkat edilmelidir. Birden fazla bacaklı uçuşlarda transit istasyonlarında yükün indirilmesi sonrasında oluşabilecek trim problemlerine dikkat edilmelidir.

Tahmini Yük

Yük planlanırken yük çeşitleri için önceden belirlenmiş limitleri kullanarak ortalamalar oluşturulmalıdır. Yolcu sayısı, bagaj parça sayısı ve kilosu, tahmini kargo, posta miktarları önceden belirlenmelidir.

Loadsheet ve Trimheet

Loadsheet dökümanıyla uçağın ağırlık limitlerinin aşılıp aşılmadığı denetlenirken trimsheet dökümanıyla da uçağın ağırlık merkezinin emniyetli bölgede konumlandırılıp konumlandırılmadığı denetlenir.

Yükleme Prensipleri

Yüklemeye başlanılmadan önce kompartımanlarda şu gözlemler yapılmalıdır: Kompartman ağlarının/ULD kilit sistemlerinin sağlam ve kullanılabilir olup olmadığı, kompartmana ait olmayan yük ya da parça olup olmadığı.

Şayet özel yükler veya tehlikeli maddelerin taşınması söz konusuysa bunlara uygun yükleme kurallarına uyulur ve yükleme yapılırken şunlara dikkat edilir: Ağır yükler zemine yüklenmeli, diğer yüklerin üzerine konulup onlara hasar vermeleri engellenmelidir. Aşırı yükleme sonucunda yük indirilmesi durumunda öncelikli yüklere dikkat edilmelidir.

Uçuşa Kabul Edilmeyecek Yükler

Uygun paketlenmemiş yükler, kompartmana veya diğer yüklere bulaşabilecek ve kirlilik oluşturabilecek yükler, yükleme esnasında üzerlerinde bulunan handling talimatına uygun olmadığı tespit edilen yükler.