Çekmezlik Bitim İşlemi

Çekmezlik bitim işlemini ana teması tekstil mamullerinde boyut stabilitesinin sağlanmasına dayanmaktadır. Boyut stabilitesinin sağlanmasında iki önemli kavram vardır. Bunlar; Çekme ve bollaşmadır.

Çekme terimi ise genel olarak kumaşların daha çok kullanılmaları ve bazen de işlenmeleri sırasında ortaya çıkan boyut kısalması, küçülmesi ve kumaşın daralması anlamına gelmektedir.

Bollaşma terimi ise kumaşın kullanım sırasında meydana gelen bollaşma, sarkma ve genişlemesi olarak tanımlanmaktadır. Ancak genel olarak kumaşlarda sorun çıkaran yapı çekme olayıdır.

Tekstil mamullerinde görülen çekme olayı genel olarak tekstil mamulünün kullanımı sırasında yapılan yıkama işlemi sonucunda ortaya çıkmaktadır. Bu yüzden de yıkama işleminde meydana gelen boyut değişimi tekstil mamulleri için önemli bir kalite kriterini oluşturmaktadır. Bundan dolayı da tekstil ürünlerinde boyut stabilitesi en çok çalışılan ve araştırılan konular arasında yer almaktadır. Özellikle tüketicilerin tekstil mamullerinden beklemiş oldukları özellikler dikkate alındığında boyut stabilitesi bunların en önemlileri arasında gösterilmektedir. Çünkü bu durum gerek örme gerekse dokuma kumaşlarda kullanım ve bakımla ilgili birinci derecedeki kalite özelliğini oluşturmaktadır.

Üreticiler ürünlerini üretirken çekme problemini göz önüne alarak üretmek zorundalardır. Yani belirli sınırların üzerine çıkmayacak çekme özelliği bulunan kumaşlar üretmeleri gerekmektedir.

Kumaşların yıkama işlemi sonucunda çekmesinin iki ana nedeni bulunmaktadır. Bunlar; Kumaşta bulunan iç gerilimler ve iplikteki kesit şişmesidir.

Üretim aşamasında iç gerilimleri giderilmemiş kumaş kullanıldıktan sonra yapılan ilk yıkama işleminde çekmektedir. Çekme eğilimi en fazla olan kumaş türleri ise pamuklu ve viskon kumaşlardır. Bu kumaşlardan pamuklu kumaşla normal ortamda yapılan 5 yıkama işlemi sonucunda % 7-8 oranında küçülme meydana gelmektedir. Viskon kumaşla normal ortamda yapılan 5 yıkama işlemi sonucunda ise % 17-18 oranında küçülme meydana gelmektedir. Ancak aynı kumaşlar 5 kere kuru temizleme işlemine tabii tutulduğunda ise pamuklu kumaş % 2 oranında çekerken, viskon kumaş %3 oranında çekmektedir. Burada da klasik yıkama işlemiyle kuru temizleme işlemi arasında çekme bakımından ne denli fark olduğu ortaya çıkmaktadır.

Daha önce de belirtildiği gibi çekme işleminin ana nedenleri kumaşta bulunan iç gerilimler ve iplikteki kesit şişmesidir.

İplikteki kesit şişmesi incelendiğinde ise kumaş içerisinde bulunan atkı ve çözgü ipliklerinin düz bir şekilde bulunmadığı birbiri üzerinden ve altından hafif dalgalı bir biçimde geçtiği bilinmektedir. Sulu ortamlarda özellikle selüloz esaslı liflerden üretilmiş olan ipliklerde şişme meydana gelmektedir. Bu şişme işlemi ile ipliklerin çapında da büyüme oluşmaktadır. Çaptaki büyümeyle birlikte atkı ve çözgü ipliklerinin birbiri altından ve üstünden geçmesi durumunda da iplik çap artışından dolayı kumaşta çekme meydana gelmektedir.

Yıkama işleminden sonra yapılan kurutma işlemiyle birlikte ipliklerin çaplarındaki şişme miktarı giderilmektedir. Ancak ipliklerin birbirlerine yaklaşmış olduğu durumda çokta fazla değişiklik olmamaktadır. Böylece kumaşın enine ve boyuna yönde çekmesi gerçekleşmektedir.

Örme ve Dokuma Kumaşlar için Yıkama İşleminde Boyut Değişim Testleri

Bu konuda ülkemizde ilk çıkan standartlar TS 392 ve TS 661 dir. Bu standartlara göre yapılan yıkamalar için elle kumanda edilebilen makineler önerilmektedir. Bu standartlara göre tekstil mamulünden su uzaklaştırılması yani ön kurutma işlemi çok değişik şekillerde yapılmaktadır.

Boyut Değişim Testleri İçin Örnek Hazırlanması ve Sonuçların Değerlendirilmesi

Yıkama işleminde boyut değişimi için testi yapılacak tekstil mamulleri 600x600 mm boyutlarında kesilmektedir. Örnek alınmış tekstil mamulleri dokuma ise çözgü ve atkı, örme ise ilmek çubuğu ve ilmek sırası doğrultusunda üçer adet 500 mm lik çizgiler işaretlenerek markalama işlemleri gerçekleştirilmektedir.

Değerlendirme işleminde boyut değişim sonuçları verilirken kumaşta çekme olduğu zaman (-) bollaşma olduğu zaman da (+) işareti kullanılmaktadır. Ancak genel olarak kumaşlarda çekme meydana gelmektedir.

Kumaşlar için Çekmezlik Etkisi Kazandırma Yöntemleri

Kumaşların neden çektiği üzerine detaylı yapılan açıklamalardan sonra bunu engellemek için alınabilecek önlemler üzerinde durulacaktır. Daha önce de bahsedildiği gibi kumaşların çekmesinin ana nedenleri kumaşın sahip olduğu iç gerilimler ve iplik kesit şişmesidir. Bu yüzden kumaş tekstil fabrikasını terk etmeden önce kesinlikle ve kesinlikle iç gerilimlerinden kurtulmalıdır. Ayrıca yine kumaş fabrikayı terk etmeden önce kumaşın mutlaka iplik kesit şişmesi önleyici bazı işlemleri görmesi gerekmektedir.

Sanfor Makinesi

Sanfor işlemi 1950 yıllarında Mr. Sanford L. Cluet tarafından geliştirilmiştir. Günümüzde bu işlemin uygulandığı kumaşlara Mr. Sanford L. Cluet’ın ilk adından gelen sanforlu ismi verilmektedir.

Mekanik çekmezlik etkisi sağlayan makineler içerisinde sanfor makinesinin çok ayrı bir yeri bulunmaktadır. Sanfor makinesinin çekmezlik sağlama prensibi, kontrol edilebilen ve bastırılarak yığdırmalı çalışan bir mekanik çektirme sistemine dayanmaktadır.

Sanfor makinesinde kumaşa atkı yönünde istenilen en ayarı verilmektedir. Daha sonrasında ise asıl amaç olan kumaşın çözgü yönünde çektirilmesi sağlanmaktadır. Sanfor makinesinde uygulanmak istenen enden ve boydan çekme değerlerine göre ayarlama yapılabilmektedir. Bu da makine çıkışında kumaşın enden ve boydan çekme değerlerinin ne olacağının bilinmesini sağlamaktadır. Bu özelliğinden dolayı da en son boyut stabilitesi etkisi ve güvencesi bu makinede kontrollü bir şekilde yapılabilmektedir.

Sanfor makinesine güvenerek de tekstil terbiye işlemlerinde dikkatsiz çalışmaması gerekmektedir. Çünkü sanfor makinesinde kumaş cinsine bağlı olarak % 15-17 oranında çektirme sağlanabilmektedir. Bu nedenden ötürü de terbiye işlemlerinin tamamında çekmezlik sağlayıcı diğer olanaklar mutlaka göz önünde tutulmalıdır. Böylece sanfora çok az bir çektirme değeri kalmalıdır.